Samstag, 20. Dezember 2008

Deutsche Welle .دویچه وله

محمدصدیق کبودوند، مدیر مسئول هفته‌نامه پیام مردم کردستان

محمد صدیق کبودوند برای بار دوم در زندان دچار حمله قلبی شده است. خانواده و وکیل کبودوند نگران وضعیت جسمانی او هستند. کبودوند بیش از یکسال و نیم است که در زندان بسر می‌برد.

همسر و وکیل محمدصدیق کبودوند در گفت‌وگو با گزارشگران بدون مرز و دویچه وله، خبر دادند آقای کبودوند برای بار دوم در زندان دچار حمله‌ی قلبی شده‌ است. پزشکان درمانگاه زندان توصیه کرده‌اند که آقای کبودوند برای معالجه به بیمارستانی خارج از زندان انتقال یابد، اما مقام‌های زندان با این کار مخالفت کرده‌ا‌ند.

علاوه‌ بر عارضه‌ی قلبی، کبودوند از عفونت کبد و کلیه نیز رنج می‌برد و خانواده و وکیل وی به شدت نگران سلامت او هستند. خانم نسرین ستوده، وکیل کبودوند به دویچه وله گفت، پزشکان درمانگاه زندان به کبودوند گفته‌اند که برای انجام عمل‌های جراحی متعدد و استراحت پس از آن، او دست‌کم به یک سال مرخصی احتیاج دارد.

خانم ستوده می‌گوید، تکرار حمله‌ی قلبی در چنین شرایطی، می‌تواند به فوت شخص منجر بشود و من از این بابت نگران تکرار حمله‌ی قلبی برای آقای کبودوند هستم. علی‌رغم مراجعات مکرر من به‌عنوان وکیل‌شان و همچنین تقاضای خود وی همسرشان، به درخواست مرخصی ما تا بحال توجهی نشده است.

محمد صدیق کبودوند به اتهام تشکیل "سازمان دفاع از حقوق بشر کردستان" و " تبلیغ علیه نظام" به یازده سال زندان محکوم شده است. وی از تیرماه ۱۳۸۶ در زندان به سر می‌برد.

پرونده‌ی کبودوند از سوی خانم ستوده، وکیل مدافع وی، با تقاضای تجدیدنظر برای آیت‌اله شاهرودی، رئیس قوه قضاییه ارسال شده است و در انتظار پاسخ ایشان هستند. کبودوند پیشتر مديریت هفته‌نامه توقيف شده‌ی "پيام مردم کردستان" ر ا نیز برعهده داشت.


Ali Ghanbari Deutsche Welle

Antonio Gramsci 1917


Character

Source: Il Grido del Popolo, March 3, 1917;
Translated: by Mitchell Abidor;
CopyLeft: Creative Commons (Attribute & ShareAlike) marxists.org 2008.

Our adversaries don’t worry themselves with judging the attitude of socialists in the same way as they do principles and methods that the socialists have always professed and followed. Doing do this would mean truly considering them and doing something concrete. They don’t even attempt this judgment, being incapable of it.

They lose their way when placed before men of character, grope about in the darkness, giving up all hope in the blind alleys of gossip, of slander, of defamation. They don’t understand a straightforward, strictly coherent demeanor. They are hypnotized by facts, by current events. They don’t understand the man of character, who weighs and judges facts not in and of themselves as much as in their relationship with the past and the future; that facts are thus judged primarily for their effect, their eternal nature. They are mystics of the fact. And a mystic can’t judge: he can only bless or hate.

But this is the strength of Italian socialists. To have preserved character. To have succeeded in defeating sentimentality, to have succeeded in throttling the throbbing of the heart as a stimulus to action, as a stimulus to the manifestations of collective life. In this period of history the Italian Socialists have realized for historic ends humanity in its most perfect form. A humanity that doesn’t fall into the easy traps of illusion. A humanity that has rejected as useless and harmful the inferior forms of spiritual life: the impulses of the tender heart and sentimentality.

They have rejected this consciously. Because they knew how to assimilate the teachings of their greatest teachers, as well as the teachings that are spontaneously produced by bourgeois reality, bitten into by the reagents of socialist criticism. The Italian Socialists have remained steadfast in their ranks determined by the demands of the social class. As a collective they are not disturbed by the painful spectacles that are presented to them. As a collective they don’t faint when the still breathing corpse of a murdered child is thrown at their feet. The commotion that every individual has felt, the heartache, the sympathy that every individual has felt hasn’t scratched the granite-like compactness of the class.

If every individual has a heart, the class, as such, does not have a heart in the sense that feeble humanism usually gives it. The class has a will, the class has a character. All of its life is molded by this determination, this character, with nothing left over. As a class it can have no other form of solidarity than that of class, no other form of struggle than that of class, no other nation than the class, that is, the International. Its heart is nothing but the consciousness of its class being, the consciousness of its ends, the consciousness of its future. Of the future that is its alone, for which it demands the solidarity and collaboration of no one, for which it doesn’t desire the throbbing of anyone’s heart. There only throbs, in its immense dynamic and creative potential, its tenacious determination, implacable towards all who are foreign to it.

Our adversaries don’t understand this. In Italy character is not understood. And this is the only thing in which the Socialists can benefit and have benefited Italianness. They have given Italy that which it has lacked up till the present moment: A living and dramatically throbbing example of an adamantine and superbly proud character.

Léon TROTSKY


BIOGRAPHIE

(extrait de l'ouvrage de Pierre Broué "Le parti Bolchévique")

Fils de paysan juifs, étudiant, social-démocrate en 1896, déporté en 1898, s'évade, émigre, recontre Lénine qui le fait coopter au comité de rédaction de l'Iskra. Se range du côté des mencheviks au congrès de Londres, s'en éloigne avant 1905, sans pour autant se rapprocher de Lénine, a qui il reproche ses méthodes dictatoriales et son "jacobinisme". En 1905, vice-président, puis président du Soviet de St-Petersbourg. Condamné et déporté. Evadé de nouveau, émigre. Formule avec Parvus (Helphand) la théorie de la "révolution permanente". Fonde à Vienne le journal Pravda et se fait le défenseur de l'unité de tous les social-démocrates, des bolcheviks au liquidateurs compris : vives polémiques avec Lénine. En réplique à la conférence de Prague, organise, en août 1912, à Vienne, une conférence d'unification à laquelle les bolcheviks refusent de participer ; il quitte peu après le "bloc d'août". En liaison avec l'organisation interrayons de St-Petersbourg, internationaliste et collaborateur de Nache Slovo, à Paris (d'où il est expulsé en septembre 1916 pour Irun en Espagne. La police espagnole l'arrête et l'embarque de force, avec sa famille, pour les Etats-Unis). A New York pendant la guerre il collabore au journal Novy Mir. Rédige le manifeste de la conférence de Zimmerwald. Revient en Russie en mai 1917 : d'accord avec les thèses d'avril de Lénine qu'il considère comme un ralliement à la révolution permanente, ayant définitivement renoncé à l'espoir de rassembler toutes les "fractions" et toute "conciliation", il travaille à l'unification entre l'organisation interrayons et le parti bolchevique. Elu au C.C. au congrès d'unification, en août 1917, alors qu'il est en prison. Président du soviet de Pétrograd et du comité militaire révolutionnaire, il dirige l'insurrection. Commissaire aux affaires étrangères en 1917-1918, démissionnaire lors de la paix de Brest-Litovsk, Commissaire à la guerre de 1918 à 1925, principal organisateur de l'Armée Rouge, membre du Bureau Politique de 1919 à 1927. Entre en conflit avec la troïka Zinoviev-Kamenev-Staline en 1923, dans le débat sur le "cours nouveau"(titre de l'ouvrage de Trotsky, qui analyse et préconise des remèdes et des mesures, visant à changer l'évolution du parti bolchevik qui tend vers la "bureaucratisation"). En 1926 il se rapproche de Zinoviev et Kamenev et dirige avec eux l'opposition unifiée. Exclu en 1927, déporté à Alma-Ata. Expulsé d'U.R.S.S. en 1929, vit en Turquie (Prinkipo), en France (de juillet 1933 à juin 1935), en Norvège (de juin 1935 à septembre 1936), enfin au Mexique. En juillet 1929 il entame la publication d'un Bulletin de l'opposition mensuel en russe. Il met sur pied, après une première conférence en avril 1930, un secrétariat international provisoire de l'Opposition communiste. Ecrit de nombreux ouvrages, organise l'opposition de gauche, puis créé la IVe Internationale le 3 septembre 1938 avec 25 délégués, représentant 11 pays. Il sera l'un des principaux accusés absents des procès de Moscou. Assassiné en août 1940 par un agent de Staline (Jackson Mornard).

Pour plus de détails, se reporter à l'autobiographie de L. Trotsky : Ma vie

Karl Marx


Thesen über Feuerbach

1. ad Feuerbach

(1845)

Geschrieben im Frühjahr 1845.
Nach der Veröffentlichung des Marx-Engels-Lenin-Instituts, Moskau 1932.
Diese Version aus Karl Marx u. Friedrich Engels, Werke, Bd.3, Berlin 1978, S.5-7.
Transkription u. HTML-Markierung: Einde O’Callaghan für das Marxists’ Internet Archive.
1

Der Hauptmangel alles bisherigen Materialismus (den Feuerbachschen mit eingerechnet) ist, daß der Gegenstand, die Wirklichkeit, Sinnlichkeit nur unter der Form des Objekts oder der Anschauung gefaßt wird; nicht aber als sinnlich menschliche Tätigkeit, Praxis; nicht subjektiv. Daher die tätige Seite abstrakt im Gegensatz zu dem Materialismus von dem Idealismus – der natürlich die wirkliche, sinnliche Tätigkeit als solche nicht kennt – entwickelt Feuerbach will sinnliche – von den Gedankenobjekten wirklich unterschiedne Objekte: aber er faßt die menschliche Tätigkeit selbst nicht als gegenständliche Tätigkeit. Er betrachtet daher im Wesen des Christenthum nur das theoretische Verhalten als das echt menschliche, während die Praxis nur in ihrer schmutzig jüdischen Erscheinungsform gefaßt und fixiert wird. Er begreift daher nicht die Bedeutung der „revolutionären“, der „praktisch-kritischen“ Tätigkeit.

2

Die Frage, ob dem menschlichen Denken gegenständliche Wahrheit zukomme – ist keine Frage der Theorie, sondern eine praktische Frage. in der Praxis muß der Mensch die Wahrheit, i.e. Wirklichkeit und Macht, Diesseitigkeit seines Denkens beweisen. Der Streit über die Wirklichkeit oder Nichtwirklichkeit des. Denkens – das von der Praxis isoliert ist – ist eine rein scholastische Frage.

3

Die materialistische Lehre von der Veränderung der Umstände und der Erziehung vergißt, daß die Umstände von den Menschen verändert und der Erzieher selbst erzogen werden muß. Sie muß daher die Gesellschaft in zwei Teile – von denen der eine über ihr erhaben ist – sondieren.

Das Zusammenfallen des Ändern[s] der Umstände und der menschlichen Tätigkeit oder Selbstveränderung kann nur als revolutionäre Praxis gefaßt und rationell verstanden werden.

4

Feuerbach geht von dem Faktum der religiösen Selbstentfremdung, der Verdopplung der Welt in eine religiöse und eine weltliche aus. Seine Arbeit besteht darin, die religiöse Welt in ihre weltliche Grundlage aufzulösen. Aber daß die weltliche Grundlage sich von sich selbst abhebt und sich ein selbständiges Reich in den Wolken fixiert, ist nur aus der Selbstzerrissenheit und Sichselbstwidersprechen dieser weltlichen Grundlage zu erklären. Diese selbst muß also in sich selbst sowohl in ihrem Widerspruch verstanden als praktisch revolutioniert werden. Also nachdem z.B. die irdische Familie als das Geheimnis der heiligen Familie entdeckt ist, muß nun erstere selbst theoretisch und praktisch vernichtet werden.

5

Feuerbach, mit dem abstrakten Denken nicht zufrieden, will die Anschauung; aber er faßt die Sinnlichkeit nicht als praktische menschlich-sinnliche Tätigkeit.

6

Feuerbach löst das religiöse Wesen in das menschliche Wesen auf. Aber das menschliche Wesen ist kein dem einzelnen Individuum inwohnendes Abstraktum. In seiner Wirklichkeit ist es das ensemble der gesellschaftlichen Verhältnisse.

Feuerbach, der auf die Kritik dieses wirklichen Wesens nicht eingeht, ist daher gezwungen:

von dem geschichtlichen Verlauf zu abstrahieren und das religiöse Gemüt für sich zu fixieren, und ein abstrakt – isoliert – menschliches Individuum vorauszusetzen.
Das Wesen kann daher nur als „Gattung“, als innere, stumme, die vielen Individuen natürlich verbindende Allgemeinheit gefaßt werden.
7

Feuerbach sieht daher nicht, daß das „religiöse Gemüt“ selbst ein gesellschaftliches Produkt ist und daß das abstrakte Individuum, das er analysiert, einer bestimmten Gesellschaftsform angehört.

8

Alles gesellschaftliche Leben ist wesentlich praktisch. Alle Mysterien, welche die Theorie zum Mystizism[us] veranlassen, finden ihre rationelle Lösung in der menschlichen Praxis und in dem Begreifen dieser Praxis.

9

Das Höchste, wozu der anschauende Materialismus kommt, d.h. der Materialismus, der die Sinnlichkeit nicht als praktische Tätigkeit begreift, ist die Anschauung der einzelnen Individuen und der bürgerlichen Gesellschaft.

10

Der Standpunkt des alten Materialismus ist die bürgerliche Gesellschaft, der Standpunkt des neuen die menschliche Gesellschaft oder die gesellschaftliche Menschheit.

11

Die Philosophen haben die Welt nur verschieden interpretiert, es kömmt drauf an, sie zu verändern.

Naze Azizi

video

شوان پرور

video

ره سولی نادری ، مه لا و پیره ژن

video

شه کیلا ، کلیپی کوردی

video

Das kurdische Reich der Meder Kurdistan

video

ره سولی نادری. دولمه

video

آهنگ كردي سیدعلی‌ اصغر کردستانی

video

Funny Kurdish Movie

video

ها نی - کچی سنه ی . دل له به ر ده ردی

video

Freitag, 19. Dezember 2008

نگاهی گذرا به جنبش اسماعیل‌آغای شکاک


محمدصالح قادری
ترجمه از کردی: باران

کشف واقعیات، تحقیق و ارزیابی بر مبنای علمی و دور از تعصب درباره رهبر نامداری همچون اسماعیل‌آغا شکاک و خیزش عظیم او موضوع این مقاله است. بدین منظور لازم است با نگرشی واقعبینانه به تاریخ صدسال قبل رجوع کرده و با تحلیل وضعیت آن زمان جامعه کردستان از لحاظ فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و ... که به عنوان عوامل داخلی نقش ایفا نموده‌اند و سپس با بررسی شرایط وقت ایران، منطقه و جهان که به عنوان عوامل خارجی دارای نقشی منفی بوده‌اند، روشن نماییم که اسماعیل‌‌آغا شکاک چگونه توانسته است درون دریای پرتلاطم توطئه‌های داخلی و خارجی و بدون وجود یک سازمان سیاسی، در برابر
حکومتهای قاجار و پهلوی و همچنین مخالفتهای روسها، انگلیسی‌ها و ترکها، موفق به حفظ اتحاد عشایر کرد از ماکو گرفته تا بانه و استقرار یک حاکمیت ملی برای مدت چند سال شود. به این موضوع بپردازیم که تفکر ناسیونالیستی و روشنفکری اسماعیل‌آغا با تأسیس اولین جمعیت جهانی کرد، انتشار اولین روزنامه کردی در ایران با همکاری عبدالرزاق بدرخان و 20 سال مبارزه و نهایتاً تقدیم جان و مال خود در راه تأسیس دولت مستقل کرد، چه تأثیراتی بر مبارزات پرافتخار ملت کرد داشته است. همچنین با وجود نقاط قوت بسیاری در جنبش اسماعیل‌آغا نقاط ضعف آنرا نیز مشخص کنیم و در انگشت گذاشتن بر روی آنها شهامت کامل به خرج دهیم تا آزموده‌های آن جنبش را فرا گرفته و آنرا چراغ راه مبارزات آینده کنیم. از این راه، هم بزرگواری اسماعیل‌آغا را ارج نهاده‌ایم و هم بحثی از وقایع تاریخ صدسال پیش ملتمان را آنچنان که روی داده‌اند، به نسل امروز تقدیم خواهیم کرد.
نگارش درباره‌ اسماعیل‌آغا نیازمند تفحص در آرشیو کشورهایی همچون روسیه، انگلستان، فرانسه و... است. لازم است تاریخ واقعی آن برهه از مبارزات ملتمان به رهبری اسماعیل‌آغا را طوری تحلیل کنیم که با نتیجه‌گیری‌های مغرضانه دشمنان کرد که جهت تحریف تاریخ مبارزات و شخصیت او تلاش نمود‌ه‌اند، متفاوت باشد. به‌طور خلاصه می‌توان گفت: اسماعیل‌آغا نسبت به دوران حیات خود، انسانی فرهیخته و مترقی بود. تحت تأثیر شرایط قبل و بعد از جنگ جهانی اول، احساس ناسیونالیستی نیرومندی در او رشد یافته و به همین خاطر، اندیشه تأسیس یک دولت مستقل کرد، هدف اصلی او بوده است.
طرز پوشش و مصرف، کشیدن خط تلفن از قلعه چهریق تا مهاباد و همچنین وجود پیانو در خانه او، همگی نشانه‌های فرهیختگی اسماعیل‌آغا هستند.
جدیت اسماعیل‌آغا در تلاش برای احقاق حق ملی کرد در نامه او خطاب به حاکم آذربایجان گویاست که به سال 1922 نگاشته است: چگونه است که ملتهای کم‌جمعیت جهان که جمعیت آنها یک ‌چهارم جمعیت کردهاست، خودمختاری خود را از کشورهای ابرقدرت گرفته‌اند، برای همین اگر ملت کرد قادر به گرفتن حق خود از دولت ایران نباشد، بهتر آنست که بمیرد. شجرنامه اسماعیل‌آغا، معروف به "سمکؤى شکاک":
اسماعیل‌آغا فرزند محمد‌آغا، فرزند علی‌خان، فرزند اسماعیل‌آغا است، اسماعیل‌آغای جد اسماعیل‌آغا رئیس عشیره شکاک بود و آنها اساساً از منطقه جزیره و بوتان (واقع در کردستان ترکیه) به پیرامون ارومیه مهاجرت کرده بودند. جد اسماعیل‌آغا در دوران خود حاضر به دادن باج و خراج به قاجاریه‌ها نشده و سعی داشته تا استقلال نسبی داشته‌ باشند. بدین منظور در منطقه "گه‌لیی میرداود"، از توابع ارومیه اقدام به ساختن یک قلعه مستحکم کرده و به قاجارها وقعی نه‌نهاده است. سرانجام از سوی قاجاریه‌ها به بهانه‌ی مذاکره بر سر حل اختلافات فریب خورده و به قصد حضور در محل مذاکره قلعه خود را ترک می‌گوید. در حین پایین آمدن از قلعه به شیوه‌ی غیرانسانی به قتل می‌رسد و خانه و کاشانه‌اش به یغما می‌رود.
پس از درگذشت اسماعیل‌آغای بزرگ، فرزند او به اسم علی‌خان جانشین ایشان و ریاست عشیره شکاکها را عهده‌دار می‌شود. علی‌خان نیز به سبب عدم پرداخت باج و خراج و عدول از فرمان‌های دولت مرکزی، از سوی قاجارها دستگیر و به تهران تبعید می‌شود.
محمد‌آغا، فرزند علی‌خان پس از تبعید اجباری پدرش به ریاست عشیره شکاکها می‌رسد و بر اثر قتل پسر بزرگش به اسم جوهرآغا به دست "نظام‌السلطنه"، حاکم تبریز، به عثمانی‌ها متوسل شده و پس از چند سال زندگی در غربت دار فانی را به ‌درود می‌گوید.
بدین نحو اسماعیل‌آغا (سمکو) آخرین فرزند خانواده پس از شهادت جوهرآغا و مرگ محمدآغا، ریاست عشیره شکاک و رهبری بزرگترین خیزش ملی در کردستان ایران در زمان خود را عهده‌دار می‌شود. اسماعیل‌آغا با خانواده شیخ عبید‌الله نهری، خانواده شیوخ بارزانی، خانواده زیباریها، شیخ جیتو مهاجر و همچنین آذریهای منطقه، از طریق ازدواج خویشاوندی محکمی را ایجاد کرده بود.
ارتباط اسماعیل‌آغا (سمکو)
و همکاری کردها با انقلاب مشرطه ایران (1911 ـ 1905):
کردها به دلیل اینکه بیش از سایر مردم ایران از فساد حاکمیت قاجارها بیزار بوده و بسیاری از آنها توسط قاجارها دچار محنت، قتل عام و یغما شده بودند، به منظور امحای حاکمیت قاجارها با مشروطه‌خواهان همکاری می‌کنند و بدین‌ترتیب در چند شهر کردستان، نمایندگی مشروطه‌خواهان تأسیس می‌شود.
اسماعیل‌آغا خود نیز با محمد خیابانی، یکی از رهبران مبارز مشروطه رابطه‌ای حسنه داشته است. علیرغم اینکه انقلاب مشروطه دستاورد مبارزات دمکراتیک همه مردم ایران بود، اما نسبت به حقوق ملی کردها کم‌ترین اهمیت قایل نشده و دارای احساسی شونیستیی نسبت به کردها بود. به‌ویژه دشمنی حیدر عمواغلو، کمونیست و از رهبران مشروطه در زمان وقوع درگیری میان کردها و آذری‌های اطراف شهر خوی که از بمب برای کشتار کردها استفاده کرده است، بارزترین نمونه سوءنیت مشروطه‌خواهان نسبت به کردها بوده است. اسماعیل‌آغا برای برقراری ارتباط با قیام جنگل در مازندران نیز سعی نموده که مدت‌زمان کم آن قیام، امکان پیونددادن آن دو جنبش را از او سلب کرده است، زیرا جنبش گیلان فقط طی سالهای 1917 تا 1921 برپا بود و سرکوب شد.

مواضع اسماعیل‌آغا
طی جنگ جهانی اول:
اسماعیل‌آغا با پایه‌ قراردادن تجربه شکست خورده پیشین خود که در جنگ عثمانی‌ها علیه روسیه با عثمانی‌ها همکاری نمود و در نتیجه به‌جز برجای‌ماندن خسارات جانی و مالی بسیاری و تبعیدشدن توسط روسها، به دستاورد دیگری نرسید، طی جنگ جهانی اول به عثمانی‌ها که فتوای جهاد صادر نموده بودند، نپیوست. نه‌تنها در جنگ شرکت نجست، بلکه از مردم خواست که فریب عثمانی‌ها را نخورند. با وجود درخواست اسماعیل‌آغا از مردم، بخشی از کردهای ساوجبلاغ همچون قاضی فتاح و... تحت تأثیر تعصبات مذهبی فریب فتوای عثمانی‌ها را خوردند و علیه روسیه به جنگ رفتند.
از سوی دیگر، اسماعیل‌آغا به روسها متذکر شده بود که چنانچه از کردها جهت کسب حقوق ملی خودشان حمایت کنند، در آن صورت حاضر است با تمام قوا علیه عثمانی‌ها با آنها همکاری کند. اما روسیه تقاضای او را نپذیرفت.
سرانجام اسماعیل‌آغا، ضمن اعلام بی‌طرفی در جنگ، از فرصت پیش‌آمده بهره برد و اقدام به افزودن بر تسلیحات نیروهای خود از طریق خرید و خلع ‌سلاح سربازان روس و ایرانی می‌کند، به‌ویژه در زمانی که ایران بسیار ضعیف و ناتوان بود. متعاقب وقوع انقلاب کبیر و عقب‌نشینی نیروهای روسیه از مناطق شمالی کردستان ایران، اسماعیل‌آغا تا حد امکان سلاحهای سربازان روسی را در اختیار گرفت و جهت افزایش نیرو تلاش نمود تا با رؤسای عشایر کرد ارتباط برقرار کرده و اساس اتحاد عشایر و همکاری آنها را در راستای کسب حقوق ملی بنیان نهد.
مسئله آشوری‌ها:
همچنانکه مطلعیم، یکی از توطئه‌های اصلی دشمنان و اشغالگران کردستان از دیرزمان تاکنون، سیاست "تفرقه‌افکنی" بوده است. در ادامه همین سیاست، با ایجاد آشوب و تفرقه میان قبایل، عشایر، ادیان و ملل مختلف سعی داشته‌اند به جنبش‌های آزادیخواهانه کردها ضربه وارد کنند که مثال چنین سیاستی در اکثر حرکتهای کردستان نمایان و برجسته است.
به خصوص در زمان اسماعیل‌آغا، علاوه‌ بر دولتهایی مانند ایران و عثمانی، مشاهده‌ می‌شود که میسیونرهای غربی که فرستاده‌ انگلیس و متحدینش بودند از سویی و روسیه از دگر سوی، نقش قابل ملاحظه‌ای در تشویق آشوری‌ها علیه همسایگان مسلمان به طور کلی و کردها به‌ویژه ایفا نموده‌اند. تشویق آنها نیز فقط در چهارچوب منافع و مصالح خود آنها بوده است، نه دلسوزی برای آشوری‌ها. چرا که رابطه میان آشوری‌ها و کردها پیش از حضور آن کشورها در منطقه، نه‌تنها بد نبوده، بلکه بسیار حسنه نیز بوده است.
آن بخش از آشوری‌ها که با اسماعیل‌آغا درگیر بودند، قبلاً در کردستان بخش عثمانی و در متاطق همکاری و پیرامونش به سر می‌برند و در جریان جنگ اول جهانی، به فتوای عثمانی‌ها توجه نکرده و از روسها طرفداری کردند. دولت عثمانی به بهانه اینکه روسها به آشوری‌ها قول ایجاد دولت آشوری را داده بودند، به جان آشوری‌ها افتادند و علاوه ‌بر کشتار دهها هزار تن در دو برهه جنگ جهانی اول، آنهایی را که موفق به فرار شده بودند، ناچار به مهاجرت به شهرهای سلماس و ارومیه کرد. آشوری‌هایی که با وضعیت بسیار بغرنجی از بخش عثمانی به کردستان ایران آمده بودند، بی‌بضاعت، گرسنه و درمانده بودند، زیرا در آن زمان هم جنگ جهانی اول مسبب بحران غذایی بی‌مثالی شده بود و نیز آشوری‌ها نیز فقط موفق به جان به‌دربردن از چنگال مرگ شده بودند. به همین خاطر با ورود و استقرار در مناطق سلماس و ارومیه به راهزنی و ظلم‌وزور بر مردم منطقه به طور کلی و کردها به خصوص روی آوردند. از طرف دیگر، آشوری‌ها بر اساس وعده روسها سعی بر تأسیس دولت خود در منطقه داشتند.
روسیه به هدف تأسیس دولت برای آشوری‌ها، یک کمیته را تحت عنوان "کمیته آزادی آشوری" تأسیس کرد، به آنها فرمان مسلح‌شدن داد و به‌ویژه پس از عقب‌نشینی نیروهای روس از شمال کردستان ایران، قسمت عمده تسلیحات خود را به آشوری‌ها داده و 6000 آشوری را مسلح کرد. روسیه با این کار از سویی به جای نیروی نظامی خود، نیروی مسلح آشوری‌ها را در منطقه مستقر کرد و مناطقی مانند: ماکو، خوی قتور، سلماس، ارومیه و اشنویه را تحت سلطه آشوری‌ها قرار داد و از دگر سوی به وعده خود که ایجاد دولت برای آشوریها بود، عمل کرد.
این اقدام روسها و آشوریها، تهدیدی جدی برای اسماعیل‌آغا بود که رهبری جنبش ملی کردها را بردوش داشت و طی چند سال پس از شهادت جوهر آغا، برادر بزرگش موفق به دستیابی به یک استقلال نسبی در آن مناطق شده بود. اسماعیل‌آغا به هیچ‌وجه حاضر نبود که حاکمیت و شناسنامه کردستانی آن مناطق از بین برود.
از طرف دیگر، کاربدستان ایران نیز از یک جنبه از وعده روسها و همکاری آنان با آشوری‌ها مطلع بودند و از جنبه دیگر از ترس روسیه و انگلیس قادر نبود مشکل آشوری‌ها را خود یکسره کنند. لذا چون می‌خواستند مشکل آشوری‌ها را حل کنند و مسئولیت آن نیز دامن آنها را نگیرد، اسماعیل‌آغا را برای ازبین بردن آشوری‌ها انتخاب کردند. با این اقدام، ایران با یک تیر به دو هدف می‌رسید، یعنی دو دشمن خود را به جان همدیگر می‌انداخت و در نتیجه آنها را از بین برده و بر هر دو غلبه می‌یافت.

محمدصالح قادری
ترجمه از کردی: باران
ايرانی‌ها بدین منظور به اسماعیل آغا خاطرنشان ساختند که چنانچه در جریان امحای آسوری‌ها و یا قتل مارشیمون با آنها همکاری کند، به حقوق کردها اعتراف می‌کنند و حاکمیت او را به رسمیت می‌شناسند.
از سوی دیگر، مارشیمون که رهبر مذهبی آشوری‌ها بود، در اندیشه ملاقات با اسماعیل آغا و ایجاد یک جبهه مشترک علیه دولت ایران می‌باشد تا به کمک همدیگر، دولتهای آشوری و کرد را در آن مناطق بنیان نهند.
مارشیمون در راستای مذکور، در سال 1918 به "کهنه شهر" رفته و به دنبال ملاقات و


مذاکره با اسماعیل آغا، در حین برگشت و سوارشدن بر گالسکه‌اش، از سوی اسماعیل آغا و افراد مسلح او هدف حمله قرار می‌گیرد و همراه با صد تن از محافظینش به قتل می‌رسد.
متعاقب این فاجعه، آشوری‌ها به منظور گرفتن انتقام خون مارشیمون، رهبر مذهبی خود، فقط طی دو روز صدها نفر از کردها را به قتل رسانده، به اطفال نیز رحم نکرده، قلعه چهریق را که پایتخت حاکمیت اسماعیل بود را فتح کرده و مادر و برادرزاده اسماعیل آغا را نیز به قتل رساندند.
قابل ذکر است که همزمان با آن واقعه، آشوری‌ها در جریان جنگ با آذری‌ها و دیگر مسلمانان منطقه که 5 ماه به طول انجامیده‌است، هزاران تن را به قتل رساندند. این در حالی بوده که آشوری‌ها علاوه بر تلفات انسانی خود در آن جنگها، در جریان جنگ جهانی اول مورد هجوم گسترده عثمانی‌ها قرار گرفته، کاملاً در موضع ضعف قرار گرفته و فقط اقلیتی از آنان توسط انگلیسی‌ها نجات یافته بودند.
در جریان آن جنگها و قتل‌عام‌ها قحطی بی‌مثالی و بیماریهای ترسناکی منطقه را در گرفته بودند و شرایطی پیش می‌آید که انسانها گوشت همدیگر و گوشت حیوانهایی همچون سگ و گربه را مصرف و حیوانات نیز از گوشت انسان تغذیه می‌کنند. با این اوصاف، ترغیب آشوری‌ها از سوی روس‌ها و توطئه ایرانی‌ها برای قتل مارشیمون توسط اسماعیل آغا موجب فجایع عظیم سیاسی و انسانی شده‌است.
در اینجا این پرسش‌ها مطرح می‌شوند:
در صورتی که اسماعیل آغا با آشوری‌ها متحد می‌شد و مارشیمون را به قتل نمی‌رسانید، چه اتفاقی می‌افتاد؟ آیا در آن صورت، موضع اروپاییان و روسها نسبت به اسماعیل آغا تغییر می‌کرد؟ احتمالاً پاسخ بدین سوالات هنوز دشوار باشد، اما آنچه که واضح است، متعاقب به قتل‌رسیدن مارشیمون، روسها، انگلیسی‌ها، فرانسویان و آمریکاییان همگی علیه اسماعیل آغا به همکاری ایرانی‌ها روی می‌آورند و حاکمیت سست و لرزان رژیم تازه به‌قدرت‌رسیده‌ی رضاشاه را استحکام می‌بخشند.
هدف ایران از ترغیب اسماعیل آغا به قتل مارشیمون:
ـ انتظار داشتند که پس از قتل مارشیمون، آشوری‌ها پراکنده و سردرگم شوند که همین‌طور نیز شد.
ـ خطر مارشیمون را که از سوی متحدین حمایت می‌شد، از سر خود برمی‌داشتند که همین نیز روی داد.
ـ مسئولیت قتل او به گردن کردها خواهد افتاد و در آن صورت متحدین را علیه کردها برخواهد انگیخت، زیرا ایران از ترس متحدین قادر به انجام چنین امری نبود، این هدف نیز به نتیجه رسید.
بعدها اسماعیل آغا از قتل مارشیمون پشیمان می‌شود و خود را سرزنش می‌کند که چرا به جای رضاشاه، مارشیمون را کشته‌است و اسماعیل آغا اذعان می‌کند که با این کار به بخت خود پشت کرده و هر نوع بلایی را حق خود به حساب می‌آورد.
سوءقصد به جان اسماعیل آغا به سال 1919 میلادی از سوی زمامداران ایران:
کاربدستان وقت ایران در ارومیه با استفاده از تجربه حیدر عمو اغلو، یکی از رهبران انقلاب مشروطه که یکی از مأموران حکومت ایران را از راه بمب به قتل رسانده‌بود، به فکر قتل اسماعیل آغا توسط بمب می‌شوند. بدین منظور یک بمب را با همکاری یک متخصص ارمنی درست کرده و آنرا در یک جعبه کم‌حجم کار می‌گذارند و به عنوان هدیه آنرا از طریق مادرزن اسماعیل آغا که در یک روستای منطقه خوی به‌سر می‌برد، به خسرو، فرزند اسماعیل آغا می‌فرستند تا هدیه را به قلعه چهریق برساند. اسماعیل آغا از جعبه اهدایی به شک می‌افتد، اما یکی از نزدیکان او که در مجلس حضور داشت، جعبه را باز می‌کند و در این هنگام جرقه‌ای از جعبه برمی‌خیزد. اسماعیل آغا فوراً جعبه را پرت کرده و جان سالم به‌در می‌برد. اما در اثر انفجار بمب کارگذاشته‌شده، برادر اسماعیل آغا به‌نام علی خان به شهادت رسیده و چند تن دیگر مجروح می‌شوند. این پاداشی بود که ایرانی‌ها در ارتباط با قتل مارشیمون به اسماعیل آغا هدیه کردند! اسماعیل آغا با این سوءقصد نافرجام، هرگونه تردیدی را نسبت به دشمنی ایرانی‌ها به‌کنار می‌نهد و از سويی برای گرفتن انتقام برادرانش، جوهر آغا و علی خان و از دگرسوی در راستای کسب استقلال و آزادسازی کردها از دست ایرانی‌ها، به مبارزه می‌پردازد.
نبرهای اسماعیل آغا برای آزادی کردستان
اسماعیل آغا طی سالهای 1919 و 1920، ابتدا شهرهای سلماس و ارومیه و سپس شهر خوی را به تصرف خود در‌می‌آورد و افراد مسلح زیادی را به دور خود جمع می‌کند. در سال 1921 به شهر ساوجبلاغ یورش می‌برد و در جریان تصرف شهر، سعی دارد تا عشایر شهر با او همکاری کنند. اما بعضی از رؤسای عشایر از او استقبال به عمل نمی‌آورند و فقط عشیره مامش با او همکاری می‌کند. بدین ترتیب، جنگ به درون شهر کشیده شده و لشکر اسماعیل آغا بر شهر مسلط می‌گردد. در جریان آن علاوه كشته‌شدن 500 تن از سربازان ایرانی، عشایری که با اسماعیل آغا همکاری نکرده‌اند، دچار ضرر و جریمه می‌شوند.
بدین ترتیب، اسماعیل آغا طی سالهای 1918 تا 1922 موفق به گسترش حاکمیت خود از شهر خوی گرفته تا شهر بانه می‌شود و سعی دارد تا با کردهای سقز و جنوب استان کردستان نیز ارتباط برقرار کند.
متعاقب تصرف ساوجبلاغ و کشته‌شدن 500 تن از نیروهای مسلح ایرانی، حمله گسترده ایرانی‌ها به اسماعیل آغا شروع می‌شود. نیروهای ایرانی که حدود 4500 نفر بودند تحت فرماندهی امیر ارشد بودند. امیر ارشد، برادر زرخام، قاتل جوهر آغا و همان کسی بود که به دستور نظام‌السلطنه به جوهر آغا تیراندازی کرد. نیروهای ایرانی به نیروهای اسماعیل آغا یورش بردند که در محلی به اسم شکریازی، در محدوده شهر سلماس از سوی نیروهای مقابل شکست خورده و فرمانده آنها کشته می‌شود و بدین ترتیب، اسماعیل آغا انتقام برادرش را می‌گیرد.
در سال 1922، نیرویی چریکی‌ که تعداد آنها 4 تا 5 هزار نفر بوده، با فرماندهی خالو قربان به نیروهای اسماعیل آغا حمله می‌برند. خالو قربان که کرد کرمانشاه بود، زمانی با شورش جنگل در شمال ایران همکاری می‌کرد که به دنبال ایجاد تفرقه میان رهبران جنگل، سر از تن جداشده‌ی میرزا کوچک‌خان را پیش رضاخان می‌برد و در مقابل، درجه عالی نظامی پاداش می‌گیرد.
خالو قربان به رضاشاه وعده ازبین‌بردن اسماعیل آغا را داده بود و بدین منظور، از مسیر ساوجبلاغ و میاندوآب به نیروهای اسماعیل آغا یورش می‌برد. حمله نیروهای خالو قربان به سبب وجود هشیاری و اتحاد میان عشایری مانند هرکی‌ها، برادوستی‌ها، مامش‌ها، منگورها، زرزاها و ... در منطقه "داشامجید" مهاباد درهم شکسته شد. خالو قربان که در کوه خزایی پناه گرفته بود، پس از شکست نیروهایش مورد حمله قرار می‌گیرد، به ایندرقاش فرار کرده و در آنجا خود به قتل می‌رسد و بخش زیادی از نیروهایش کشته شده و بخش دیگری از آنان ناامید و درهم شکسته به سوی تبریز عقب‌نشینی کردند.
اسماعیل آغا به سال 1922 طی جنگ گٌلمه‌خانه موفق می‌شود که انبار مهمات و آذوقه نیروی دریای و زمینی ایران را در اختیار گیرد و با آزادسازی دوباره ارومیه از دست لشکر ایران، به پیروزی بی‌نظیری برسد و این موفقیت موجب افزایش محبوبیت و کسب اعتماد میان مردم گردید.
سنگین‌ترین جنگی که از سال 1922 به بعد میان نیروهای اسماعیل آغا از یک طرف و نیروهای ایرانی به همکاری انگلیسی‌ها و ارمنی‌ها از طرف دیگر روی داده‌است، جنگ قلعه چهریق به سال 1922 بوده‌است. به دنبال شکست‌هایی که نیروهای ایرانی طی سالهای 1921 تا 1922 متحمل شدند، یعنی همان سالهایی که رضاخان سردار سپاه بود، تعدادی از ژنرالها، سرلشکرها، سرتیپ‌ها و فرماندهان ایرانی با فرماندهی ژنرال جهانبانی، یک نیروی 15000 نفری متشکل از سواره‌نظام و پیاده‌نظام و نیروی دریایی را از چندین سو، هم از جبهه ارومیه و هم از جبهه سلماس به منطقه گسیل می‌دارند و به نیروهای اسماعیل آغا هجوم می‌برند. بعد از چند روز درگیری که حتی به جنگ تن به تن نیز انجامید و به سبب آتش شدید توپها، نیروهای اسماعیل آغا شکست خوردند و حاکمیت چهارساله اسماعیل آغا در شهرهای ارومیه و سلماس پایان می‌پذیرد. پس از تصرف قلعه چهریق از سوی نیروهای ایران، ارتش در سراسر کشور جشن پیروزی برپا می‌کند.
نیروهای دولت متعاقب شکست اسماعیل آغا، او را تعقیب کرده و در چندین محل منطقه شپیران سلماس، از جمله ساری‌تاش و "که‌له‌ره‌ش" با نیروهایش درگیر شده و سرانجام با همکاری ترکها، اسماعیل آغا را مجبور به ترک کشور و توسل به ترکیه می‌کنند. مهمات و تسلیحات نیروهای اسماعیل آغا از سوی ترکها مصادره می‌شود، چراکه آنهنگام رضاخان و کمال آتاتورک بر سر ازبین‌بردن جنبش کردها به توافق رسیده‌بودند.
اسماعیل آغا در سال 1923 ترکیه را به قصد دیدار با شیخ محمود که در کردستان عراق بپا خواسته بود، ترک می‌گوید. او در حین سفر، در محلی به نام "گل دیریان" به کمین ترکها می‌افتد و در نتیجه آن، همسرش به اسم جواهر و چند نفر از محافظینش کشته شده و مقادیر زیادی از دارایی و ثروت او به یغما می‌رود، اما خود و چند تن از سوارکاران همراهش جان سالم به‌در کرده و خود را به "بحرکه" در نزدیکی اربیل می‌رسانند. اسماعیل آغا زمانی که در بحرکه به‌سر می‌برد، سعی داشت تا با همکاری سیدطه با انگلیسی‌‌ها ارتباط برقرار کند، اما در این کار ناکام می‌ماند. همچنین بعد از اینکه در سلیمانیه از سوی شیخ محمود مورد استقبال گرم قرار گرفت، بسیار تلاش نمود تا بلکه شیخ محمود بتواند در سلیمانیه با انگلیسی‌ها به توافق دست یابد، اما سودی دربرنداشت.
بعد از اینکه وضعیت حرکت شیخ محمود در سال 1924 به سوی مخدوش‌شدن روابط با انگلیسی‌ها پیش می‌رود، اسماعیل آغا دوباره به ترکیه بازگشته و پس از یک سال اقامت پنهانی، با رضاشاه ارتباط برقرار می‌کند و خاطرنشان می‌سازد که چنانچه اجازه اقامت در املاک خویش را به او بدهند، حاضر است در برابر رضاشاه سر فرود آورد. رضاشاه تقاضای اسماعیل آغا را می‌پذیرد و او در سال 1925 به ایران بازمی‌گردد. رضاشاه در همان سال با اسماعیل آغا دیدار می‌کند. اسماعیل آغا همراه با 500 تن مسلح از رضاشاه استقبال به عمل می‌آورد که این صحنه مهمان را هراسناک می‌کند. رضاشاه به فکر فرار از آن مهلکه می‌افتد. تدبیر رضاشاه این بود که همراه با یکی از نزدیکان خود شب را با اسماعیل آغا تخته‌نرد بازی کنند و به او ببازند تا هم میزبان را سرگرم کرده و هم خشم او را فرو نشانند تا خود را نجات دهند. اسماعیل آغا در سال 1926 بازهم به شهر سلماس و پیرامونش یورش می‌برد، اما به موفقیت نمی‌رسد و دوباره مجبور به توسل جستن به ترکیه شده که در آنجا نیز دستگیر و به عراق فرستاده می‌شود.
در سال 1927 یک بار دیگر به ترکیه برمی‌گردد و بعد از یک سال، یعنی به سال 1928، بازهم به عراق باز می‌گردد که رضاشاه از عراق درخواست استرداد او را دارد. بدین نحو، اسماعیل آغا در شرایطی نامساعد به مدت 2 سال در مناطق مرزی به‌سر می‌برد که سرانجام به خاطر وعده ایرانی‌ها و زلزله‌ای که چهریق را ویران نموده‌بود، جهت انجام مذاکره بر سر وعده مسئولیتی که به او داده شده‌بود، به کردستان ایران برمی‌گردد. او نیز همچون جوهر آغای برادرش فریب وعده دروغین دشمن را خورد و در دامی می‌افتد که ایرانی‌ها گسترانده بودند و سرانجام در مورخه 21/6/1930 همراه با خورشید آغای هرکی به شهادت می‌رسد و فرزنش خسرو زخمی شده و به ترکیه پناه می‌برد. اسماعیل آغا بدین نحو پس از 40 سال مبارزه علیه حاکمیت قاجارها و رضاشاه پهلوی شهید شد. جسد اسماعیل آغا به منظور زهر چشم گرفتن از مردم، چند روز در شهرها نمایش شد.

Donnerstag, 18. Dezember 2008

چوارخشتةکييةکانينينيني حةکيم عومةري خةييام

بةس گثژ و نةزان و هثذ بة، خؤ تؤ زثذ نينينيني
ژثر خاک بکرثي، دووبارة بت هثننةوة دةر
بةس گثژ بة لة ناو پثنج و شةش و حةوت و چوار
مةي فذکة! دةتاوثيتةوة وةک بةفري پار
نةت زانينينيني لة کوثوة هاتگي ذؤژي بةرث
ناشزانينينيني بةرةو کوث ية بةري پاشة هةوار
تا کةنگث خةريکي پثنج و چواران مةيگثذ
دصخؤشي بدة بة کؤذي ياران مةيگثذ
ژين کورتة ئةوةي نايةنث خةم دابگرين
بؤم تثکة بة يادي چاوخوماران مةيگثذ
خؤلالالالامةدة ، دةي! بادة کة با بث مةيگثذ
بةرماص و جبةت گرةو لة لالالالابث مةيگثذ
گوث بگرة لةمن : هةرچي مةلالالالا و شثخ گوتيان
دة گوثي مةگرة، لالالالات وةکوو با بث مةيگثذ
جارثکي بة مةستيتيتيتي عةرةبثکي پثخواس
نةيزانينينيني لة لؤکي هةمزة ذاساوة بة داس
مةي بؤية حةرام کراوة، سا سةيري کةن
کورد بؤية دةصث لة هةمزة چي داوة هةباس؟!

كُردهاي چهاردولی

كُردهاي چهاردولی
(2-2)
نادر غلامي: كارشناسي ارشد تاريخ و تمدن ملل اسلامي


ادبیات
در فهلویات باباطاهر همدانی در بسیاری از موارد از واژه های مختص لکی- چهاردولی استفاده شده است که برای مثال به آن اشاره می کنیم.
بوره ای روی تو باغ بهارم
خیالت مونس شب های تارم
سر کويت بتا چند آیم و چِم
ز وصلت بینوا چند و آیم و چِم
بوره کز دیده جیحونی بسازیم
بوره لیلی و مجنون بسازیم
ز عشقت آتشی در بوته دیرم
در آن آتش دل و جان سوته دیرم
و اما واژه هاي چهاردولي
کلمه 'دیرم' فعل است و به معنی 'دارم' می باشد، کلمه 'چم' اگر فعل باشد از چوئین = رفتن به معنای چـِم = رَوم است، اگر اسم باشد چَم به معنای رودخانه است
«دیرم» (دارم): تن محنت کشی دیرم خدایا، دل حسرت کشی دیرم خدایا
«ته - تُوه» (تو): بی ته یارب به بستان گل مرویا
«وینم» (ببینم): گرم دسترس نبی آیم ته وینم
«بَسُم» (بچوم، بروم): بسم آنان بوینم که ته وینند
«بوره – بِی ره ُو» (بیا): دمی بوره بوین حالم ته دلبر
«سوته – سوتیاه-سوزیاه» (سوخته): بوره سوته دلان با ما بنالیم
«واتنی - وتنی» (گفتنی): به کس درد دل مو واتنی نه
خطری که این گویش چهاردولی را تهدید می‌‌کند، مهاجرت ساکنان این روستاها به شهر های آذری زبان و از بين رفتن اين ايل قديمي كرد ايراني است.
زبان پارسی باستان زبان زمان هخامنشیان مستعمل بوده و ریشه زبان فارسی امروزی است در زیر نمونه ای از اشتراک دو زبان را می بینید که این موارد خیلی زیادند و کلمه دیگر مترادف ندارند و همان کلمه امروزه استفاده می شود.
فارسی کردی چهاردولی پارسی باستان
آن
ما
آهن
بلند
ماه اَوَ
ایمهَ
آسِن
بَرز
مانگ اَو
ایمهَ
آسِن
بـِرِز
ماونگ
بسیاری از واژه های کنونی انگلیسی از ریشه زبان اوستایی هستند. واژه هایی می توانیم بیابیم که در زبان فارسی باستان و از جمله زبان اوستایی کاربرد داشته و بسیاری از آنها در زبان فارسی کنونی منسوخ شده و مصطلح نیستند.
دختر: چهاردولی دُت- اوستایی doughitar - ـ انگلیسی (doughter)
ابرو: چهاردولی بروْ ـ اوستایی brvat - انگلیسی brow
مجلس ترحیم: چهاردولی پرسه perseah که یک واژه اوستایی است.
زن: چهاردولی ژن ـ اوستایی jeni
بریدن یا خرد کردن: چهاردولی کُوْت کِردن - انگلیسی کات cut
کلمات ترکی در این گویش زیاد است، مثلاً آچِغ (باز) از آچماق ترکی. در این گویش از اسماء خاص مکانها و اسماء فامیلی مانند امو اغلی (پسر عمو) و غیره ـ اکثراً ترکی ـ استفاده شده است.
به چند واژه گویش چهاردولی توجه كنید و آن را مقایسه کنید:
فارسی سورانی چهاردولی توضیحات
دختر كه نشك (كه‌چ) دُت معادل اوستایی
عروس بوْك وَوی -
عروسی زماوَند سوْير 'سور' واژه مادی و پارسی
قرمز سوْر قرمز مقایسه معانی سور
غروب خورشید خوْراوا خوْراوا واژه های مادی و پارسی (خوراوان = مغرب)
طوع خورشید خوْرهه لات خوْردرچو خوْراسا خوراسان یا خُراسان = مشرق
نمک خِوی خوْا -
خدا خوْا خدا مقایسه معانی 'خوا'
مرغ مریشک مامر -
داستان چیروْك نَقل -
كوتاه كوْرت كوْل -
گفت گوْت(كوْت) وَت -
خوب باش خاس -
بالا سَروْ بان -
خواستن داوا تووام -
گوسفند مَر پَز -
زیاد زوْر فره -
مَرد مِرد پیایْ -
فردا صـِبـیِنی (بیانی) سوْ (شَوَکی) 'سو' از کلمه صبح تبدیل به صوح (قاعد دوم زیر)
1-در گویش چهاردولی بعضی کلمات فارسی حرف ((ز)) را با حرف ((ژ)) تلفظ می کنند: فارسی 'زنگ - پاس، چهاردولی ژَنگ'، 'فارسی زَن، چهاردولی ژِن'،' فارسی زیر، چهاردولی ژِیر'،' فارسی تیز، چهاردولی تیژ'،'فارسی دراز، چهاردولی دراِژ- دریژ'.
2- در گویش چهاردولی بعضی کلمات فارسی حرف ((ب)) را با حرف ((وْ)) تلفظ می کنند: 'فارسی آب، چهاردولی آوْ'،' فارسی زبان، چهاردولی زوْان'،' فارسی ابر، چهاردولی اوْر یا هوْر معادل اوستایی'،
'فارسی خبر، چهاردولی خوْر'،' فارسی آباد، چهاردولی آوْاد'، 'فارسی سبز، چهاردولی سوْز'،' فارسی شب، چهاردولی شوْ'،
اگر بعد از حرف الف حرف (ب) بیاید حتماً این قائده رعایت می شود.
۳-در گویش چهاردولی بعضی کلمات فارسی دارای حروف اضافه هستند: فارسی کوه، چهاردولی کِویَه'، فارسی سرد، چهاردولی سارد'، 'فارسی لانه، چهاردولی هِیلانه'،' فارسی راه، چهاردولی رِیگاه'، 'فارسی چمن، چهاردولی چیمن'، فارسی دور، چهاردولی دویر'،'فارسی جو، چهاردولی جویه'‌،‌' فارسی خورد، چهاردولی خوارد'و ... .
4 - در گویش چهاردولی از بعضی کلمات فارسی حرف ((د)) و حرف ((ت)) حذف می شوند : فارسی تند، چهاردولی تُن'،' فارسی باد، چهاردولی با'،' فارسی گندم، چهاردولی گَنِم'، ' فارسی بید، چهاردولی بی'،' فارسی ماست، چهاردولی ماس'، 'فارسی دست، چهاردولی دس'، 'فارسی دستمال، چهاردولی دسمال' و. . ..

مقايسه واژگان کردی چاردولي با ديگر زبانهاي هندواروپايي
انگليسي آلماني فارسي چاردولي
Very

Short

Great

Month

Brother

Sehr

Kurz

gross

Mond

Bruder زياد

كوتاه

بزرگ

ماه
برادر

Fra

Kul

Gawra

Mang

Bra
ابياتي چند از کردی چهاردولي
دالك ئه ي ته نيـا به هـار مـاله كه م زه خم من مه رهه م توني ئه ي چا وه كه م
(مادر اي تنها بهار زندگيم زخم من مرهم تويي اي چشم من)
دل وه هه ر كوره بچت گياني تونه هه ر تو ته نيا عشق و رنگ وده نگه كه م
(دل به هر كجا برود جانش تويي تو تنها عشق و رنگ وصداي مني)
من چه بيژم شونخفتن هاي تون يا كه لالا كردنـت لاي بِشكه كه م
(من چه بگويم از شب نخوابيهاي تو يا كه لالايي كردي تو كنار گهواره ام))
بـولبـول گولـزار ئيمـان دلـي دالكه كه م بي تو شكيا باله كه م
(بلبل گلزار ايمان دلي مادرم بدون تو بال پروازم شكست)


ئه ي هاوار بسه سرمه مكیشه و قسیه م بكه له لاي منيشه
مه گه ر نازاني قه ومولزالمين و كوچك سه خت ئه شكه نن شویشه
(اي داد و بيداد بسه سرمه به چشمت نكش / به حرفـم گوش كـن كنـارش نشين مگـر نمي داني قوم ستـم كـاران / با سنگ سخت شيشه را مي شكنند)
تو وي مناله فره ئه نازي ئه را ئونه ئه ديتي بازي
مه گه نازاني له وه قت پيري ئه وه وه ك ئه نته ر تون ئه ده ت بازي
(تو به اين بچه زياد مي نازي چرا اينقــدر اورا بـازي مي دهي
مگر نميـداني در وقت پيـري او تو را مانند ميمون بازي مي دهد)

ضرب المثل هاي چهاردولي:
كاري كي سه داقه ت ئه كه تي گلووله ناكه تي (كاري را كه صداقت انجام مي دهد گلوله نمي تواند ) / گه ورا چ جوير پاي بخشنت بويچكه ش ئاوا پاي ئه خشن (بزرگ چه جوري رفتار بكند كوچك نيز از او تقليد مي كند) / آدم بويچك ئدعاي فره س (انسان کوچک ادعايش زياد است) / ئه سب خوه ت نه لاي ئه سب بخشالي مه وه سه و (اسب خودت را كنار اسب بخشعلي نبند )/ ئادم بويچك فره زا نه (انسان قد كوتاه فرزانه است ) / وه سه گ بوي وه دالك و باوك نه وي (مثل سگ باشي اما پدر و مادرنباشي) / ميوان روژي خوي ئه يه رت (مهمان روزي خودش را مي آورد) / كه ره كه مه مره به هاره، چويزه ي كه نگر دياره (الاغ نمير بهاره، كنگر روئیده)
كوچيكي فرره دامه (سنگش را دور انداخته ام) / وه ك ره وي سه د فيل ئه زانت (مانند روباه صد حقه بلد است) / وه ك پخشه كوره ئه چته قورغ ئاده م (مانند پشه در گلوي انسان گير مي كند) / وه سه ر ساق خوت جاچكه مه ليشكه نه (به سر سالم خودت آدامس نچسبان) / وه كيرويشك ئه يژوت بووا، وه تانزي ئه يژوت بگري (به خرگوش ميگويد فرار كن به سگ شكاري مي گويد بگيرش)
بازيهاي محلي چهاردولي:
1) په ل په لانه : يك بازي دو نفره كودكانه است در اين بازي يك چوب 1 متري و يك چوب 25 سانتي متري و دو سنگ كه هر كدام تقريبا دو كيلو مي باشند به عنوان پايه براي تكه چوب 25 سانتي متري لازم است. هر دو سنگ در رديف هم به اندازه همان تكه چوب 25 سانتي متري قرار مي گيرند و آن تكه چوب بر روي آن دو سنگ قرار مي گيرد فرد با چوب 1 متري كه آن را در زير چوب قرار داده است با قدرت تمام آن را پرت ميكند فرد دومي بايد آن تكه چوب را طوري بيندازد كه به نزديك دو سنگ بيفتد اگر چوب 1 متري به آن رسيد و به اصطلاح چهاردولي آن را « چلاند» يعني ابتداي چوب به سنگ بچسبد و انتهاي آن نيز به تكه چوب بچسبد. در اين صورت فرد اولي سوخته و بايد جايش را به فرد دوم بدهد. اما اگر تكه چوب دورتر از سنگها بيفتد در اين صورت فرد با متر كردن از سنگها تا جايي كه چوب افتاده است امتياز كسب مي كند هر متر يك امتياز. بازي با توافق دو طرف تا 1200 امتياز و حتي بيشتر ادامه پيدا مي كند.
2) دول دولانه: شبيه همان بازي په ل په لانه است به گونه اي كه در اين بازي از يك سنگ استفاده مي شود و با همان دو چوب كه فرد اول چوب 25 سانتيمتري را در تماس با چوب يك متري پرت مي كند. فرد بايد بتواند با دراز كش روي زمين به گونه اي كه پايش در تماس با سنگ و دستش به چوب پرتاب شده برسد 'چلاندن') فرد اولي را سوزانده و جاي او را بگيرد. اما اگر نتوانست اين كار را بكند، فرد با متر كردن از سنگ تا جايي كه چوب افتاده است امتياز كسب مي كند. هر متر يك امتياز سپس بر حسب هر امتياز بطور عمودي به چوب 25 سانتي ضربه وارد مي كند و برحسب امتياز چوب تا هر مسافتي كه رفت فرد بازنده بايد با خواندن يك جمله «ئالي مالي كا مه مه دالي زم به له زو» به گونه اي كه واو آخري را با يك نفس از آن مسافت تا كنار سنگ بدود. اگر نفسش را تازه كند سوخته و فرد برنده دوباره با همان دو چوب چند تا سر چوبي مي زند و امتياز كسب مي كند و دوباره همان عمل ضربه زدن را شروع می كند و بازي به همين منوال ادامه پيدا مي كند تا فرد برنده شود.
3) كويپان بازي: چهار نفره، وسايل لازم دو عدد چوب 5/1 متري و يك
پلاستيك مانند جاي شامپو يا مايع ظرف شويي يا چوب پنبه، به اين صورت كه چاله اي كوچك حفر مي كنند. و دو نفر بازي را شروع مي كنند و در كنار چاله مي ايستند و با چوب نمي گذارند كه دو نفر ديگر پلاستيك را در چاله بيندازند. اگر اين كار را كردند بازي را به دست مي گيرند. اگر بازنده شدند همانند بازي دول دولانه با همان چوب هر دو نفر چند تا سر چوبي مي زنند و امتياز كسب مي كنند. سپس بر حسب هر امتياز بطور عمودي به چوب پنبه ضربه وارد مي كنند و بر حسب امتياز چوب پنبه تا هر مسافتي كه رفت هر دو فرد بازنده بايد با خواندن يك جمله «ئالي مالي كا مه مه دالي زم به له زو» به گوناي كه واو آخري را با يك نفس از آن مسافت تا كنار چاله بدود ودر هرجايي كه نفسش قطع شد فرد دومي ادامه مي دهد تا به چاله برسند و بازي را از دست دو نفر قبلي بگيرند. بازي به همين منوال ادامه پيدا مي كند.
4) گورزان بازي: اين بازي شش نفره تا هشت نفره است. وسايل لازم كمربند به تعداد افراد .نحوه بازي، يك محوطه 12 تا 16 متري مربع شكل را با خطي مانند گچ يا آب مشخص مي كنند، افراد به دو گروه سه يا چهار نفره تقسيم مي شوند. گروه اول بازي را به دست مي گيرند و گروه دوم داخل محوطه قرار مي گيرند. گروهي كه بيرون هستند با كمربند به جان گروه اول مي افتند هر يك از افراد گروه دوم اگر توانست با لگد به يكي از افراد گروه اول بزند به گونه اي كه پايش از خط بيرون نيا يد حتي اگر پايش با او تماس حاصل كرد بازي را واگذار مي كنند و جايشان را عوض مي نمايند. 5)جويراو بازي 6) قاپ بازي 7) هفت سنگ 8) هنگه شيلي 9) شوبه شوبه: همان قايم موشك بازي است كه بايد فرد را ببيند. به محض ديدن فرد اورا شوبه مي كرد 10)چاوچاركي: همان شوبه شوبه بازي است كه بايد فرد را مي ديد به محض ديدن فرد برعكس بازي اول بايد فرد ديده شده را نيز مي گرفت. 11) زاپان يا خط بازي 12) مرزق بازي 13) پادشاه ، وزير 14) قه له ماسنگ بازي و تيروكمان بازي 15) كه للا بازي يا مرمرانه 16) سه كوچك يا پنج كوچك: كه سه سنگ را با يك يا دو دست پشت سر هم بالا و پايين مي انداختند به گونه اي كه هيچ يك از سنگها به زمين نيفتد اگر بطور متوالي اين كار را ادامه مي داد و موفق مي شد اين كار را با پنج سنگ ادامه مي داد. 17) دين گله دويشاو: همان الاكلنگ بازي است. 18)قیچی قیچی .
آداب و رسوم ازدواج:
ده زويران (نامزدي): نامزدي معمولا شب هنگام صورت مي گيرد. شكستن قند و تقديم روسري و انگشتري( لچك و كلكه وانه بردن) از طرف خانواده پسر به خانواده دختر آغاز رسمي نامزدي است. كه در لهجه محلي به 'قن شكانن'، معروف است.
خوازمه ني( خواستگاري): براي تشكيل خانواده ريش سفيدان طايفه به منزل دختر (وه وي) رفته و تمام قرار مدارها از قبيل مهريه و شير بهاء را مي گذارند و پس از موافقت روز عقد (روژ عغد) تعيين مي شود .
ده س ماچ كردن (دست بوسيدن): در مراسم عقد يكي از برادران يا نزديكان پسر(زاوا) بلند شده دست بزرگ خاندان يا پدر دختر را مي بوسد. پس از اجراي صيغه عقد قندي را كه همراه آورده اند شكسته و مبارك باد مي گويند و نامزدي آغاز مي شود .
كوشت: جشن عروسي يك هفته ولي در بيشتر موارد چهار روز به طول مي انجامد. روز اول بزرگان خانواده و ريش سفيدان براي صرف ناهار دعوت مي شوند در اين روز خواربار مورد نياز به خانواده عروس فرستاده مي شود كه آن را كوشت مي گويند. گوسفندي را به طرز زيبايي تزيين كرده به گونه اي كه پارچه قرمزي را به گردنش بسته و آينه كوچكي به پيشانيش نصب مي كنند همراه با مقداري برنج روغن سيب زميني پياز ميوه با مراسم خاصي كه با رقص و پايكوبي همراه است به خانه عروس روانه مي كنند.
شيريني خوران (خوردن شيريني): روز دوم عروسي پس از صرف ناهار مدعوين در اين مراسم به رقص و پايكوبي مي پردازند
حمام روه ين وه وي (حمام رفتن عروس): روز سوم روز حمام رفتن عروس است بعد از ظهر عروس به همراه تعدادي از دختران همسال خانواده خود و خانواده پسر به حمام ميرود. همزمان با رفتن عروس به حمام در خانه داماد عروسي جريان دارد. در اين موقع دختر بچه اي خبر مي آورد كه عروس آماده است. افراد همگي به همراه نوازندگان با رقص و پايكوبي جلو حمام مي روند. اسب آذين شده اي را براي سوار شدن عروس آماده مي كنند. او را سوار بر اسب كرده به خانه داماد مي برند و خود را براي مراسم حنابندان آماده ميكنند.
خه نه به نان (حنابندان ): پس از صرف شام، پياله اي پر از حنا آورده و جوانان مقداري از آن را برداشته روي دست خود مي گذارند. در وسط اتاق مجمعي قرار داده و هر كس به دلخواه هر مبلغي كه توانست كمك مي كند كه در محل آن را سورانه مي گويند.
خووان: مجمعه هاي پر از ميوه و شيريني، حنا، گل، كشمش و.... مجمعه مخصوص داماد و ساقدوشها كه خووان ناميده مي شود توسط عدهاي كه آنها را روي سرشان نهاده اند از خانه عروس خارج مي شود. تعداد خووانها 3،5،7، مجمع است به محض خروج آنها مشعل بزرگي را روشن مي كنند (شه مه لان) و با رقص و پايكوبي كه به لهجه محلي چوپي مي گويند با خواندن : خه نه به ندان، خه نه به ندان، خه نه به ندانيسي / له دویكه وه له پيره كه دالكي وه قوربانيسي (حنابندان، حنابندان، حنابندانش است / از ديروز و از پريروز؛ مادرش فداي اوست.) به طرف خانه پدر داماد حركت مي كنند. پس از ورود ساقدوشها و سولدوش كه در
لهجه محلي به آن «برازاوا» مي گويند شمع به دست در حالي كه داماد را در ميان گرفته اند چند دور اتاق را مي گردند. سپس رو به قبله می نشينند و مجمعه مخصوص داماد را كه در آن جوراب، آيينه، صابون، دستمال، شانه و مقداري شيريني و ميوه است جلو او مي گذارند و در نهايت او زاوا (داماد) مي شود .
پاخه سوي: همراه عروس پيرزني با تجربه از طرف خانواده دختر به خانه داماد مي آمد و حكم راهنماي زوج را دارد. روز بعد پيرزن دستمال مخصوص را كه نشان روسفيدي عروس در حجله ودر كل لياقت و پاكدامني خانواده اوست به پدر و مادرعروس نشان داده سربلندي و روسفيدي آنها را تبريك مي گويد.
آداب و رسوم نوروز
گستردگي رسوم و خصلتهاي فرهنگي چهاردولي ها به مرور در همه زندگي شهري رو به فراموشي و برخي ديگر كمرنگ شده است. اينك شرح مختصر و موجز برخي از اين آداب و رسوم خواهد آمد :
جشن نوروز در ميان چهاردولي ها با آيين ها و مراسم گوناگوني برپا مي شود كه عبارتند از:
سرناو: تمامي افراد از طلوع آفتاب به صحرا، بالاي تپه (تپه دريژ)، كنار آسيابهاي آبي، خصوصا كنار رودخانه ها مي روند. اين سحرخيزي در آخرين چهارشنبه سال را در محل سرناو مي گويند. سواركاران ايل اسبهاي خودشان را در اين صبح زود به مسابقه مي گذارند كه اين دلالت بر روحيه دلاوري و هميشه آماده بودن است. با آب دست و صورت خود را مي شويند و به آيينه نگاه مي كنند تا صميميت و پاكي نصيبشان شود هفت بار از روي آب مي پرند و مي گويند: ده رد و به لام وه ي ئاوه و بره وه ت (درد و بلام توسط اين آب برود) يا با بيلچه اي خاك چمن دار را برگردانده خطاب به آن مي گويند كه درد و بلام زير اين خاك دفن شود زنان با قيچي آب را قيچي كرده اعتقاد دارند آب روان بخت گره خورده شده را باز مي كند .
عيد سييه: عيد سياه در ديدوبازديدهاي نوروزي رسم است كه اول به خانه ي كساني بروند كه عزادارند و به مسجد بروند.
سر خاك: ( جشن فرودگان: پنج شنبه آخر سال: فرودگان بازگشت فروهر( مردگان)است. آريايي يـان باستان بر اين باور بودند كه فروهر(مردگان)در روز پنج شنبه ي آخر سال براي ديدن خانمان و كسان خود به زمين باز مي گردند. در كتـاب السماء العالم ص19 آمده است: در نوروز خداوند از بندگان پيمان گرفت تا او را پرستش كنند و براي او شريك قایل نشوند و به آيين فرستادگانش درآيند و دستوراتش را بپذيرند و اجرا كنند.)پنجشنبه آخر سال مردم به زيارت اهل قبور مي روند و پخش حلوا خرما و....از حسنات رايج اين روز است. عقيده عمومي بر اين است كه با اين عمل موجبات آمرزش مردگان را فراهم مي آورند و ياد مرگ را همواره در خود زنده نگه مي دارند. اين مراسم در عرف محل «سر خاك.» ناميده مي شود .
بان باجه يا شال خستن : در مناطق چهاردولي افراد بالاي بام خانه رفته و به ميمنت سالي خوش و پر بركت شالي را از باجه كه سوراخي براي تهويه هوا در ساختمانهاي قديمي بود مي انداختند. معمولاً به گوشه شال اينان مقداري شيريني و آجيل يا پول به عنوان هديه توسط صاحب خانه بسته مي شد و شال اندازان بدون مشخص كردن هويت خويش به خانه فرد ديگري مي رفتند .
چهارشنبه سوري) : از ديگر مراسم كهن چهاردولي ها كه در مناطق چهاردولي نشين به آن مي پردازند، « آخر چوار شممه » است كه در غروب آخرين سه شنبه سال و در شب چهارشنبه انجام مي شود. به اين منظور خار، بوته، گون و كاه جمع آوري مي شد و با درست كردن پشته هايي كه معمولاً (در محل كوما مي گفتند) رو به سمت قبله مي نهادند و سپس آتش زدن آنها، از روي آتش مي پريدند و هنگام پريدن با خوشحالي مي خواندند. ده رد و به لام وه ي ئاگر و بره وه ت(درد و بلاي من با اي آتش برود) . اين مراسم را در محل چلله قاوان (فراري دادن چله ) مي گويند.
فال گوش ايستادن: شب چهارشنبه سوري افراد به ويژه زنان و جوانان دم بخت به در منازل يا پشت بام ها رفته و با دقت به حرفهاي افراد خانواده گوش مي دادند. اگرموضوع سخنان اهل خانه جالب بود آن را به فال نيك ميگرفتند و گر نه، نيت خود را به فال بد تعبير مي كنند.
بازی هیلکه شکانن (شکاندن تخم مرغ): به این صورت که نوجوانان دو نفری تخم مرغهایشان را بصورت افقی به هم میزنند هر تخم مرغی که شکست باخته، باید تخم مرغش را به برنده بدهد و تا هر چند تخم مرغ بازی ادامه دارد.
عيدانه سه ندن و عیدانه دایین (عيدي گرفتن و عیدی دادن): رسم بر اين است كه بزرگان فاميل، برادر به خواهر و پدر به اعضاي خانواده عيدي مي دهد رسم بردن عيدي يك روز يا دو روز قبل از سال تحويل بوده است. به اين صورت كه براي فاميل هاي نزديك از لحاظ مسافت يك جعبه شيريني همراه عيدي كه ممكن است نقدي يا جنسي باشد را در يك سيني قرار مي دادند و يك پارچه قرمز بر روي آن مي كشيدند و فرزند كوچك خانواده اين عيدي را براي عمه يا خاله و...... مي برد و از آنها يك جفت جوراب يا مقداري پول به عنوان عيدي (كه در لهجه محلي به آن جي عيدانه مي گويند.) دريافت ميكرد.
سِنزه وه ده ر: در اين روز چون منطقه چهاردولي بخاطر زرينه رود دشت وسيع و سرسبزي دارد و به چهاردولي به آن قوپي مي گويند به تفريح و شادي می پردازند. بعد از ظهر سيزده اسب سواران ماهر با اسب سواري و معلق زدن بر روي اسب و نوازندگان محلي با نواختن طبل و سرنا و عدهاي هم با رقص و پايكوبي محلي (چوبي) رونق و صفاي بيشتري به شادي و تفريح مردم مي بخشند. آخرين مراسم نوروز، سيزده سال است . در اين روز مردم بيشتر به كنار رودخانه ها خصوصا رودخانه جغاتو و در دل طبيعت مي روند و به صورت گروهي، آخرين روز نوروز را گرامي مي دارند. مردم در اين روز هر كدام سيزده سنگ را به رودخانه مي اندازند تا نقص و مشكلات سال جديد با آب برود و سالي پر از بركت داشته باشند.
شه و چله: از مراسم كهن چهاردولي ها كه هم از منزلت خاصي برخوردار است . شب اول دي ماه هر سال را اهل خانواده و خويشان و گاه همسايه ها گردهم مي آيند تا آيين شب چله را برگزار نمايند. براي مراسم شب چله، معمولاً خوردني ها و تنقلات و آجيل زيادي فراهم مي آورند. هندوانه به سفره اين شب رنگ و بوي ديگري مي بخشد و به قولي، هر كس در شب چله هندوانه بخورد در تابستان احساس تشنگي نمي كند.
منابع:
منابع دوران صفویه، افشاریه، زندیه، قاجاریه و معاصر.
اميرخضري ـ اسماعيل، قيام آذربايجـان و ستارخـان، تهران، 1379ش.
سيفي بنابي ـ عبدالله، صفحه ايي از كتاب قطورتاريخ مشروطه.
كسروی ـ احمد، تاريــخ مشروطه ايران، تهران،1349ش.
كسروی ـ احمد، تاريــخ هجده ساله آذربايجـان، تهران،1349ش.
دائره المعارف بزرگ اسلامي ج12 مقاله5087
کتاب وقایع محمدی
کتاب آبی، غائله ی مراغه ، كتاب مراغه از نظر اوضاع طبيعي، اجتماعي، اقتصادي و تاريخي، يونس، مرواريدص786.
جمشيد محبوبي، نگاهي به تاريخ و جغرافياي مياندوآب، ،شاهيندژ و تكاب، انتشارات پروین، 1370ش.
فرهنگ آبادیهای ایران،سازمان برنامه و بودجه، 1365 ش.
دهخدا ـ علی اکبر، فرهنگ دهخدا، نقشه سیاسی و تقسیمات ولایتی
کردستان، مجلد 16و44
تاریخ مردوخ کردستانی
قوم لر سكندر امان اللهي بهاروند
شرفنامه بدلیسی
سند 250 سال تاريخ ايران در دوره ي ناصري بخشنامه ها و دستورالعمل هاي ناصرالدين شاه، تاليف دكتر خان بابا بياني
مونوگرافی محمودآباد پایان نامه، آذین پور

Dienstag, 16. Dezember 2008

استان اورمیه هزاران سال است خاک کردهاست

استان اورمیه هزاران سال است خاک کردهاست
یکی از گروه تندروی ترکهای ایرانی بخاطر مسئله ی آینده ی آذربایجان غربی و مشکل مرز با کردها در یک بیانامه ای که طرف آن ترکهای مهاجر استان آذربایجان غربی را که در اورمیه ، سلماس و ماکو و.... را ساکن است شامل می شود می نویسد.برای پیشگیری از دوباره شدن حمله ی چو.ن سمکو و..... از ترکهای منطقه میخواهیم که از الان اسلحه و مهمات را انبار نمایند که اگر روزی حکومت مرکزی نابود شد ما در مقابل اکراد ضعیف نباشیم ، همچنین همین بیانامه می نویسد که ترکها تلاش کنند زاد و ولد در این منطقه زیاد بشه تا ترکها از نظر جمعیتی به کردها برسند همچنین در این بیانامه اشاره به چند نکته دیگر می نماید
که بگویند کردها هم مثل ترکها نیز بهشون ظلم شده اما بخاطر نبود فهم سیاسی و شعور فرهنگی نتوانسته اند حق و حقوق خود را از دولت مرکزی دریافت نمایند به همین خاطر به پشتیوانی فارسهای شوونیسم و حکومت اسلامی به جان مردم ترک در آذربایجان افتاده اند. بحث بی منطقی ترکها و شروع یه جنگ دیگر در این استان جای تامل دارد زیرا ترکهای مهاجر خیلی مضحکانه و جالب در مورد این مشکل صحبتت می کنند که کردها باید از این مسئله بترسند ، ترکها می گویند آذربایجان جنوبی در " شمال غربی " ایران واقع شده که اکثر مردم این منطقه ترکهای آذربایجان هستند ( ترکی آذربایجان در جایگاه خود نادرست می باشد ) از غرببه به مرزهای آذربایجان می رسند دریای مازندران و از شمال به همسایه جمهوری آذربایجان جعلی ( ایران شمالی ) متصل می شوند جای تعجب اینجاست که ترکها هیچ وقت به رسمی و فرمی نشان نداده اند که آذربایجان خیالی آنها از جنوب به جا ختم می شود آیا به سنندج؟ ایلام ؟، کرمانشاه یا به خلیج فارس ؟ جای تعجب تر این جاست که هیچکدام از حزب و اپوزیسون کردستانی تا حالا هیچ کاری بخصوصی انجام نداده اند حتی در زمان حکومت کردستان ( قاضی محمد ) که این یکی را می توان از بی توجهی های حکومت کردستان نام برد همچنین بحث جالبتر و خطرناکتر که مرزهای کردستان را به خطر می اندازد این است که متاسفانه هیچ فکری برایش نشده ست. نگاه کردن دشمنهای کردستان به مرز کردستان است که بارها دیده و گفته شده که کردستان ایران را فقط به جهت تقصیمات کشوری به استان کردستان نام برده می برند ( استان اردلان یا سنه درسته ) خاک کردستان است .مثلا دکتر قاسملو می گوید بعضی افراد نادان به سنند ج می گویند کردستان .هنوز هم حزب دمکرات می گویید استان کردستان بقیه ای خاک کردستان را با ترکها مهاجر منطقه آذربایجان غربی معرفی می کند ، ترکهای مهاجر کردهای صاحب این استان را مهمان یا مهاجر معرفی می کنند که در این استان قرار گرفته اند یا می گویند بخشهای کردنشین ایران یا کردنشین آذربایجان که به فهم و شعور آنها فقط استان کردستان خاک کردها می باشد آنهم بدون قروه و بیجار ، دشمنهای کردستان چشم طمع را به مرزهای کردستان دوخته اند و سعی می کنند همچون کردهای قوچان و خراسان بحث سلماس و ارومیه و ماکو و مهاباد نمایند می خواهند بگویند کردهای این منطقه همچون کردهای خراسان کسانی مهمان و مهاجر می باشند و هیچ حقی بر این خاک ندارند اما اپوزیسیون کردی و حزب های کردی چقدر بینوایانه چشمهایشون را بسته اند که این مسئله در آینده خیلی خطرناک خواهد بود چیزی که داشت از یاد می بردم این بود که چقدر بی شرمانه و احمقانه کسانی چون "ایل قره پاپاغ " می توانند تاریخ همه ی ماها باشند این است که در سایه ی بی کفایتی و بی لیاقتی صاحب خانه مهمان قرار است صاحب خانه را از خانه ی خویش بیرون کند. ترکهای که تازه ترین وارد شدونشون به خاک کردستان است همین " ایل قره پاپاغ " است که به دشت سندووس یا ( سلدوز خیالی و احمقانه ) آمده اند خود را صاحب بخشی از کردستان بزرگ معرفی می کنند ، همون کردستانی که از بدو ورودشون مبلغ 12000 تومان پول ایرانی حق استفاده از دشت سندوس را به حکومت تهران پرداخت می کردنند ، همین ایل قره پاپاغ خیلی وقت نیست که اومدند اینجا و خیلی وقت هم نیست که رئیس ایلشون از شاه ایران خواست که اجازه دهد به کشورشان قفقاز برگردنند واقعا خیلی خنده وار است وقتی به تاریخ و مدارک در دست می باشد نگاه می کنیم الحق که مهمان صاحب خانه شد
www.urmiyekurdistan.blogsk
پرۆگرامی سه‌پۆرتی زمانی كوردی بۆ ویندۆز : Windows Kurdish Support
ئه‌م پرۆگرامه‌ پێكهاتووه له فۆنتی كوردی یونیكۆدUnikurd web و دوو كیبۆردی سۆرانی‌/ بادینی ‌و كیبۆردی لاتینی ‌و چه‌ند فایلێک كه پێویستن بۆ وه‌‌كارخستنی مۆتۆری یونیكۆد له‌سه‌ر سیسته‌م. دوای داگرتن ‌و دامه‌زراندنی ئه‌م پرۆگرامه، پێویسته كۆمپیوته‌ره‌كه‌ت دووباره هه‌ڵگیرسێنیته‌وه.
ئاگاداری: ئه‌م كیبۆردانه ده‌ستناده‌ن بۆ ویندۆزی ME- 98 و 95 .
وه‌شانی: 2.0
داگرتن: unikurdweb.exe
داگیراوه‌: 291590
قه‌باره‌: 795 KB

فۆنتی ته‌هۆما كوردی : ئه‌م پرگرامۆكه فۆنته‌كانی سیستم Tahoma - Tahoma Bold نوێده‌كاته‌وه بۆ وه‌شانی تازه‌تر. ئه‌م وه‌شانه‌ هه‌موو پیته كوردییه‌كانیی له‌ خۆوه‌ گرتووه‌ و بۆ نووسینی کوردی ده‌ستده‌دات. هه‌روه‌ها ده‌کرێت بۆ درووستكردنی ماڵپه‌ڕیش به‌كاربهێنرێت. فۆنته‌كه له‌ درووستكردنی خودی مایكرۆسۆفته و یه‌كگرتووه له‌گه‌ڵ فۆنته‌كانی Kurd IT Group .
ئاگاداری: ئه‌و كه‌سانه‌ی ئیكس-پی XP به‌ره‌وسه‌ره‌وه‌ به‌كارده‌هێنن، پێویست ناكات ئه‌م پرۆگرامه‌ دابمه‌زرێنن، چونكه هه‌ر خۆیان ئه‌م وه‌شانه‌ یان نوێترییان تێدایه‌، هه‌‌رچه‌نده كارێكی زیان به‌خشیش نییه ئه‌گه‌ر دڵنیانیت.
داگرتن: fontupdater.exe
داگیراوه‌: 35012
قه‌باره‌: 818 KB

نوێکه‌ره‌وه‌ی فۆنتی Arial : فۆنتی Arial نوێده‌کاته‌وه‌ بۆ وه‌شانی 3.0 که‌ زۆربه‌ی پیته‌ کوردییه‌ پێویسته‌کانی تێدایه‌، به‌تایبه‌تی گرنگه‌ بۆ بینینی گووگڵی کوردی.
داگرتن: KurdishGoogleFont.exe
داگیراوه‌: 21944
قه‌باره‌: 724 KB

كيبۆردى كوردى لاتينى : ده‌توانيت ئه‌م كيبۆرده‌به‌كاربهێنيت بۆنوسينى كوردى به‌پيتى لاتينى و ده‌ست‌ده‌دات بۆ ویندۆزی (Windows 9x, NT, XP, 2000).
داگرتن: kurdiL1.zip
داگیراوه‌: 17435
قه‌باره‌: 99 KB

گورزه‌ی فۆنته‌كان: 33 فۆنت : ئه‌م پرۆگرامه هه‌موو فۆنته‌كان به‌یه‌كه‌وه داده‌مه‌زرێنێت، ده‌شتوانی له‌به‌شیت فۆنته‌كان یه‌كه‌یه‌كه‌ دابگریت. ئه‌م گورزه‌یه له 33 فۆنت پێكهاتووه.
داگرتن: UniFonts.exe

تاریخ کردها

در کتیبه‌های سومری ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد از کشوری به نام «کاردا» نام برده شده‌است. این اقوام همان قومی بودند که به گفته گزنفون مورخ یونانی راه را بر تیگلاث پیلسر شاه آشور که با قبایل گوتی در حال جنگ بود بستند و لشکر کشی او را به سوی دریای مدیترانه متوقف ساختند گزنفون این قوم را کاردو مینامد. [1]

منطقه امروزی کردستان عراق در دوران باستان بخش اصلی امپراتوری آشور را تشکیل می‌داد. آشور بانیپال در سال 633 پ م در گذشت. شاه ماد در حمایت از بابل به آشور اعلان جنگ داد. هوخشتره در سال 614 پ م از کوه های زاگروس گذشت و ضمن تسخیر آبادی های آشوری سر راه، شهر اشور پایتخت دولت آشور را در محاصره گرفت. پس از سقوط شهر آشور، نبوپلسر پادشاه بابل به دیدار هوخشتره آمد و در آنجا پیمان دوستی ایران و بابل تجدید شد. در سال 613 پ م شاه آشور در نینوا بود و این شهر نیز در سال 612 پ م تسخیر شد. نبوپلسر رهبر بابلی‌ها به همکاری با ماد روی اورد.

کردها بخشی از بازماندگان اقوام بومی خاورمیانه‌ و مادها هستند. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آنجا یعنی کاسی‌ها و لولوبیان (در لرستان) و دیگر اقوام آسیانی را در خود حل کردند و زبان ایرانی خود را در منطقه رواج کامل دادند.

در دوره‌های بعدی این منطقه بخشی از امپراتوری‌های هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی گشت.

بنا بر نوشته‌های تاریخ نویسان و جغرافی دانان مسلمان، از قبیل بلاذري، طبری و ابن اثیر قبایلی که بعداً به نام کرد شناخته شدند بیشتر نواحی شرقی رود بوتان و کرانه‌های شمالی دجله را تا نواحی جزیره (جزیره ابن عمر) متصرف شدند.

بر طبق برخی منابع فارسی که‌ تعریفی سنتی از این واژه‌ می‌دهند آنها گروهی از گوردها یا گردان به معنی پهلوان و قوی هیکل یا جنگجوی بی باک بودند و نام گرد در شاهنامه هم از همین خانواده‌است گرد بعدها در زبانها برای راحتی تلفظ و یا در زبان عربی به کرد تبدیل شده‌است. کورد همچنین می‌تواند به معنی پسر تعبیر شود.

به موجب تاریخ شرفنامه بدلیسی، قدیمی‌ترین قبایل کرد باجناوی‌ها و بوتی‌ها هستند که این نام‌ها به دلیل سرزمین باجان و بوتان بر آنها نهاده شده‌است.

تا دوره‌ای نه چندان دور مردمی که به زبان کردی کرمانجی (زبان اکثر کردها) سخن می‌گویند و در آناتولی ساکن هستند خود را کرمانج می‌نامیدند و نام کرد در میان ایشان چندان رواج نداشت.

مردمی که به زبان زازا صحبت می‌کنند یعنی زبانی که برای دیگر کردها زیاد قابل فهم نیست نیز بر دو دسته‌اند برخی خود را کرد معرفی می‌کنند و برخی خود را دارای هویت قومی متفاوتی می‎دانند. شرف‌الدین بدلیسی حدود کردستان را در روزگار صفوی و در کتاب شرف نامه خود با افزودن ولایت لرستان یک جا ذکر می‌کند و در شرفنامه سرزمین لرستان و قوم لر را با کردها یکی می‌شمارد.


کردی که اکثر کردها در (ترکیه, ایران , عراق و سوریه) با آن صحبت می‌کنند زبان ادبی و نیمه رسمی به شمار می‌رود و در کشور عراق از زمان اشغال قوای انگلیس تا کنون در مدارس تدریس می‌شود خود به دو بخش تقسیم می‌شود:

کرمانجی شمالی یا اصطلاحا کرمانجی
کرمانجی جنوبی یا اصطلاحا سورانی
کرمانجی شمالی گویش کردهای شمال خراسان، ناحیه مرزی ایران و ترکیه,روستاهای تکاب وشاهیندژ، آناتولی شرقی و شمال عراق است. از لحاظ جمعیتی اکثر کردها با یکی از دو لهجه فوق صحبت می‌کنند.

هيردوت درتاريخش چند كلمه مادي را ذكر كرده است كه حالا هم درزبان كردي رواج دارد بعنان نمونه او مي گويد كه مادها به سگ ماده ميگفتند (سپاكو sipako)كه در زبان كردي نيز به صورت (سپاك –سپه) –سپا-سپلوت ، درلهجه هاي مختلف كاربرد دارد.
بعضي ازكلماتي كه در زبان فارسي رايج است اصالتا كردي ميباشند بعنوان مثال : پرستار(ريشه پاراستن+ار علامت فاعلي) سپيدار (سپي+دار) –ملوان(مه له=شنا)-(ابر=ثمره،ميوه)-(بر=پهنا)-گرو=شرط و...
خوازدي ئه ز تو و بهقزابين بهقزاهيرين خوريني
وه ر دي بهيرين كووترا بين بانگك دين بهقزا ناريني
هورمزگان رمان ئاتران كوژان ويشان شارده وه گه وره ي گه وره كان
زوركارئه ره ب كه ردنه خاپوور گنا و پاله يي هه تا شاره ژوور
شن كه نيكان وه ديل به شينا ميرد ئازا تلي وه رووي هوينا
ره وشت زه ر توشتره مانه وه بي ده س به زيكا نيكا هورمز وه هيوچ كه س
كنون كرد از آن تخمه داره نژاد كز‌آباد نايد بدل برش ياد
دركتاب تاريخ ريشه نژادي كرد آمده است كه يكي از سران ايل كلهر نامه اي دردست دارد كه در ‌آن دختر خسرو پرويز نسبت به پاره كردن نامه پيامبر توسط پدرش اعتراض ميكند كه:(بابورويتا ره ش بي ،بوچي نامه ي پيغه مبه رت پاره كرد) كه تمامي لغات آن براي كردها آشنا است ورابطه تنگاتنگ زبان كردي با پهلوي را نشان ميدهد
بلكه شرط قابليت داد اوست داد اصل وقابليت همچو بوست
لاي هه لوي به رزه فري به رزه مژي چون بژي شه ر ته نه كا چه نده بژي
البته در زبان كردي ميتواند معني عاشق مبارك و ميمون را هم داشته باشد ،به صورت فر(مباركي –يمن-شگون) و شيد.
تو بشناس كه زمرز ايران زمين يكي مرد بودنام او آبتين
زتخم كيان بود و بيدار بود خردمند گرد بي آزار بود
ز تهمورث كرد بودش نژاد پدر بر پدر بر همه داشت ياد
(خط اوستايي)
(ابن وحشيه) دركتاب (شوق المستهام في معرفه رموز الاقلام) كه درسال 241 هجري براي(عبدالملك مروان) نوشته است ميگويد: كردها بيشتر نوشته هاي خود را به خط ماسي سوراتي مي نويسند درميان 37 حرف اين خط (ماسي سوراتي) 9(نه)حرف وجود دارد كه درهيچ زبان ديگري يافت نميشود . صداي اين حروف درهيچ الفبايي وجودندارد ومعلوم است كه اينحروف صداي عجيبي دارند و به دليل وجود همين حروف درالفباي كرديست كه خواندن ونوشتن ويادگرفتن هر زباني براي كردها آسان است وبه همين جهت هم ميتوانند حتي قران را نيز همچون يكعرب اصيل قرائت كنند.
2-(ده نگ بزوين) كه درفارسي حروف صدا دار ودرعربي حركت و درزبان انگليسي rowels گفته ميشود وعبارتند از(ا-ه-ـة –و-وو-و-ي-ي)
رديف
شاخه/گويش
گونه
حوزه جغرافيايي
الف
كرمانجي شمال
جزيره اي ،هكاري،بايزيدي،بوتاني،شمديناني،باديناني
درتركيه،مناطق كردنشين جزيره،دياربكر،ارزروم،بايزد،هكاري،ماردين،بتليس ،آگري، شمدينان
درعراق، عقره،دهوك، زاخو،عماديه،سنجار و..
در ايران ،اروميه،سلماس،ماكو، برادوست، ترگور، مرگور، وكردهاي خراسان
درسوريه،تمام مناطق كردنشين از جمله: قاميشلي، حسكه، كردهاي ساكن ارمنستان،آذربايجان گرجستان و تركمنستان و...
ب
كرمانجي جنوبي(سوراني)
مكرياني
درايران: مهاباد،بوكان،سردشت،پيرانشهر،نقده،اشنويه
سوراني(به طور اخص)
درعراق: سلليمانيه، كركوك،اربيل،موصل، رواندز، چم چال، شقلاوه،كويه،قلعه ديزه و...
درايران:سقز، بانه،مريوان، تكاب و...
اردلاني
درايران:سنندج،ديواندره،كامياران، ليلاخ
جافي
درعراق: شهرزور، كركوك، كلار،كفري و...
درايران: جوانرود،روانسر، سرپل ذهاب، ثلاث باباجاني
ج-
كرماشاني-لري
كرماشاني
درايران:كرمانشاه،دالاهو،صحنه، كنگاور،قصر شيرين ، هرسين، سنقر، كليايي،اسلام آباد،قروه،بيجار،ايلام،ايوان،آبدانان، مهران،دهلران
درعراق: خانقين،مندلي، بدره و...
د
گوراني-زازائي
گوراني(اورامي
درايران:اورامان تخت شامل جنوب مريوان،ژاورود،اورامان لهون شامل پاوه،نوسود،نودشه،
درعراق:حلبچه،بياره،توبله، منطقه زنگنه و كاكه يي در كركوك
زازائي
درتركيه: بخشهايي ازمناطق ، بين گول،دير سيم،خارپوت، معدن، ارزنجان، دياربكر، اورفا، بتليس
«سه ركه وتني ئيوه ي به ريز به ئاوات ده خوازم

فهرست منابع ومآخذ
6-مجله فرهنگي –اجتماعي-ادبي(سروه)، انتشارات صلاح الدين ايوبي(اروميه) شماره هاي (32و31و...10و9و1و176.......167)
15-تاريخ ايران باستان حسن پير نيا(مشير الدوله)
16-مجله فرهنگي ادبي مهاباد زير نظر شوراي نويسندگان مهاباد
17-مجله ادبي –فرهنگي واجتماعي روز نو دانشجويان كرد دانشگاه اروميه
18-تاريخ جشنهاي كردي علاء الدين سجادي

کرد و کردستان

در دوره های پیش از تاریخ ، کرد و کردستان در سرزمین گسترده ای که سرانجام به امپراتوری ماد نامبردار شد و سده ها بعد ، بخش هایی از آن سرزمین به نام کردستان مشهور گردید و طوایفی از کردان در دامنه های پر رمز و راز زاگرس سکنا گرفتند .

از آثار به جای مانده از دوره باستان ، از قوم هایی که در شمال و دامنه های خاوری و باختری رشته کوه های زاگرس و سرزمین های خاوری و باختری دریاچه چیچست ( ارومیه ) همان سرزمین آتروپاتکان زندگی می کردند . امپراتوری بزرگ ماد تشکیل شد . قوم ماد متشکل از چندین طایفه بود که دیاکو نخستین فرمانروای ماد آنها را متحد کرد و دولت ماد را روی کار آورد . این نخستین دولت آریایی است که در سال 708 پیش از میلاد بنیان یافت . و 150 سال دوام کرد . (1) این مردمان برای ثبت رخدادها و آثار خود از خطی تصویری به نام ماسی سورات که توسط سورات که از کردهای آن منطقه بود اختراع کرده و استفاده می کردند که بعدها به خط میخی تغییر شکل یافت و ابتدا مادها و سپس با کامل تر کردن آن هخامنشیان آن را به کار می بردند .

دو تا سه هزار سال پیش از زایش مسیح ( ع ) پارس ها از شمال باختری و شمال خاوری دریای مازندران و هزاران سال پیش از آنها قوم هایی دیگر از همان راهها آمده و در این ناحیه ها سکنا گزیدند . در این دوره مادها و پارس ها به جنوب ایران کوچ کردن و در پارس و استخر دولتی تشکیل دادند زیر نفوذ حکومت مرکزی ماد و زبانشان ابتدا کردی مادی و رفته رفته تغییر یافت که ریشه ی زبان پارسی باستان شد ." مادها به هنگام کوچ کردن های خود از بخارا و سمرقند گذشته و روبه جنوب ره گشودند و پس از رسیدن به پارس در آن سکونت اختیار کردند . " (2) پارتها نیز از همین راه به خراسان کوچ کردند و از دیگر سوی گروههای بزرگ دیگری از همان قوم ماد همراه پارس ها از نواحی مینسک و مسکو و بخش های خاوری آن تا شمال دریای مازندران از راه قفقاز در باختر و شمال باختری ایران ساکن شده اند . 1- بابا مردوخ (شیوا ) ، تاریخ مشاهیر کرد 2- ویل دورانت ، تاریخ تمدن ، جلد 1 ، ص 405 دیرینه ترین مادها کاردوها هستند که دو هزار سال پیشتر و در دامنه های زاگرس و میان رودان و جنوب خاوری آسیای صغیر سکونت پیدا کرده بودند . با گذشت زمان گروه های دیگری آمدند و به آنان ملحق شده در اثر آمیز گاری و ازدواج ، قوم بزرگ کاردو را در آن سرزمین تشکیل دادند . گروه های دیگری از ماد پس از آنها به سوی خراسان و جنوب بلخ کوچ کردند . مادها افزون بر زاگرس و میان رودان و آسیای صغیر ، همراه پارس ها در سرزمین جدید به هر سو رفته در دامنه های البرز و در سراسر ایران نیز مستقر شده اند . از آغاز تشکیل دولتهای ایرانی چه مادها ، چه هخامنشیان و سپس اشکانیان و ساسانیان برای همیشه در سراسر تاریخ و بعد از اسلام هم ، کردان را به خاطر جنگجویی و سوار کار بودن همراه لشکرکشی های شاهان هر زمان ، ازسویی به سویی دیگر برای دفاع از مرزهای ایران گسیل نموده و در محل های تازه مقیم می گشتند . پژوهشگران آلمانی مهاجرت بسیاری از طوایف را از پارس به سرزمین ماد چنین نوشته اند : در قرن پنجم پیش از میلاد به علت لشکرکشی های شاهان هخامنشی به آسیای باختری ، بسیاری از طوایف صحرا نشین جنگجو از پارس و خاور ایران به بخش های باختری کوچانده شده اند .و این نقل و انتقال در تمام ادوار ایران باستان ادامه داشته است . از آن جمله از قوم بزرگ سیرتی ، نخستین طایفه هایی که به سوی باختر انتقال داده شدند ، قبایلی بودند به نام آزاکارتیا که نخست در خاور فارس سکنا داشتند که توسط " هوخشتره " ( سیاکسار) پادشاه ماد در دوره ی سلطنت آشوربه سرزمین ماد گسیل شدند که " هوخشتره " به یاری آنان دولت آشور را منقرض کرد و نینوا را تصرف نمود . همین قوم آزاکاریتا در دوره ی کورش بزرگ در سده های پنجم و ششم پیش از میلاد به نواحی مرتفع یعنی اربیل قدیم کوچ کردند . داریوش بعضی از سران قوم آزاکارتیا را به پایتخت خود آورد که در نقش های سنگ برجسته بیستون قیافه و هیکل امیر آن قوم با لباس و هیات کردهای امروزی دیده می شود . ـ پراکندگی کردان در گستره ی ایران : مهاجرت اقوام ایرانی کرد از خاور به باختر تدریجی بوده و این اقوام پس از مدتی جدایی از یکدیگر باز درکوهستان های زاگرس و سواحل دجله به هم رسیده اند و چون در نژاد و اخلاق و آداب ایرانی متحد بودند آمیزش و اختلاط آنها با یکدیگر به سهولت انجام پذیرفت و رفته رفته کلمه " کردو " که نام نخستین طایفه مهاجر ایرانی یا نام کوهستان های باختر بود به تمامی قبایل ساکن آنجا اطلاق شد . (3) در فارس که گاهواره ساسانیان است از روزگاران کهن ، تیره های گوناگون آریایی نژاد می زیسته اند که کردها هم یکی از آنان بوده اند . استرابون جغرافی نگار نامدار یونان باستان از 5 گروه از مردم پارس نام می برد و می گوید : " گروه های گوناگون که در پارس می زیستند " پاتیشخوار " ، "هخامنشی ها "، " مجوس ها "، "کورتی ها" و " مردها " می باشند که سه گروه آخری ماد و کرد هستند . " (4) در زمان هخامنشیان در میان طوایف چادرنشین فارس به نام کرد برمی خوریم . در دوره ساسانیان شمار زیادی کردها در نواحی مرکزی ایران می زیسته اند و طایفه های دیگر از کردان در اطراف دریاچه نیریز 3- علی اصغر شمیم ، کردستان ، صص 39 و 40 4- رشید یاسمی ، کرد و پیوستگی تاریخی و نژادی او ، ص 165 تا کرمان و از آنجا تا اطراف بوشهر هم بوده اند . منابع تاریخی از آن جمله سعید نفیسی به ما می گوید که ساسانیان اصلاً کرد بوده اند . (5) بر خلاف ملت ایران استعمار در یک صد سال اخیر همواره کوشیده است با ترفند و دسیسه های ظاهر فریب ، کردان را جدا از دیگر ایرانیان بنمایاند یا وادارد ، در حالی که کردان مردمی جدا از مادها و پارس ها نبوده و نیستند و جایگاهشان سراسر ایران است . (6) امروز نیز کردها که در جاهای دنیا پراکنده اند هر جا که باشند مردمی ایرانی اند با منشی به مثابه درفش کاوه در اهتزاز ، خواه درروزی لبنان ، خواه کردهای گولان در سوریه و خواه در عراق ، خواه ترکیه و روسیه و حتا در افغانستان ، پاکستان ، هندوستان . در لوک از دهستانهای فعلی افغانستان ، کردها سکونت داشته اند و در کتاب کردان گوران آمده است در دوران باستان و بعد از اسلام در خاور ایران ، افغانستان ، سیستان و خراسان قبایل بسیاری از کردها ساکن بوده اند . (7) مردم ایران از هر قوم و تیره در تمامی تاریخ در برابر هر دشمن خارجی با همدستی و یگانگی یکدیگر از مرز و بوم خود دفاع کرده اند . به ویژه قوم ماد یا کردان که بیش از دیگر اقوام ایرانی در معرض هجوم و موقعیت دفاع قرار می گرفته اند . به همین علت است که کردان و تاریخ نویسان کرد ؛ نقش خود را در دفاع از میهن در آیینه گزارشهای حماسی شاهنامه فردوسی می بینند و جنگ های پادشاهان و پهلوانان شاهنامه را جنگ های کردان با انیران و اهریمنان می خوانند و می نویسند : پیشدادیان کرد بودند ، کیانیان کرد بودند ، کاوه آهنگر که بر ضحاک شورید کرد بود ، خاندان سام و زال و رستم ، کرد بودند که از غرب با ایل و تیره خود برای پاسداری از مرزهای شرقی کشور گسیل شده اند و خاندان میلاد و خاندان گیو و گودرز نیز همینطور . از این رو بر این باورم که تا کرد هست ، ایران هست . به نوشته تمام محققان و مورخان ، کردان در دوره هر یک از چهار سلسله در ارتش های ایران دلیرترین جنگاوران و سربازان را تشکیل می داده اند . کلیم اله توحدی ( اوغازی ) می نویسد به شهادت تاریخ کردها از قدیمی ترین آریایی هایی هستند که در سرزمین آسیا اسکان یافته و نام مقدس ایران را که به معنای پرستشگاه است بر آن سرزمین نهادند ( این نوشته پاسخی است به نوشته های بیپایه ای که در روزنامه آمریکایی منتشر شد که نام ایران از سال 1935 به سرزمین پرشیا اطلاق گردید . ) و نخستین حکومت منظم جهان آن روز را تحت عنوان ماد تشکیل دادند و با دولت مقتدر و متجاوز آن روزگار به مقابله برخاسته و از حریم ایران دفاع کرده اند و در تمام این فداکاریها و مبارزه ها همواره یک هدف را دنبال می کرده اند و آن حفظ استقلال ایران بوده است .(8) اگر در دو قرن اخیر بخش بزرگی از مناطق کردنشین که قسمتهایی از خاک ایران بوده و هست به سبب بی کفایتی سلاطین و زمامداران وقت به وسیله استعمارگران شرق و غرب پاره پاره شده ، در عوض مهر و دلبستگی کردان از این دوری به ایران محکم تر شده است . جدا ماندن سرزمین های کرد از مام وطن5- سعید نفیسی ، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران ، ج 1 ، ص 1946- سیروس ایزدی ، کردان گوران ، مقدمه ص 8 .7- ملک الشعرای بهار ، تاریخ سیستان ، ص 218 . 8- کلیم الله توحدی ، حرکت تاریخی کرد به خراسان ، جلد 2. دلیل آن نیست که کردان در آن نواحی ایرانی بودن خود را فراموش کنند ، بلکه همه آنها در هر کجا که هستند با عمال و دست نشاندگان امپریالیسم در نبردند در عراق و ترکیه ... " دست های بریده قهرمانانی چون سارو بیره در جنگ چالدران که دست چپش بر پیکرش آویزان بودد همچنان با دشمن می جنگید و امیر خان برادوست ( له په زرین ) در آذربایجان و یا قلب شکافته شده جه جوخان در خراسان همه و همه دال بر جانبازی دلاوران کرد در راه استقلال ایران است ." (9) از قول گزنفون درباره کردان ساکن زاگرس در ارتش هخامنشیان که با لشکریان در حال عقب نشینی یونان جنگ و ستیز می کردند بسیار سخن رفته است . از زبان فردوسی و استرابون جغرافی دان یونان باستان و اراتسن دبیر اسکندر و همچنین از زبان مارکوارت خاورشناس آلمانی درباره بسیاری طوایف مختلف آریایی نژاد اقلیم فارس که کردان بخش عظیمی از آن بودند و لشکریان کرد جنگجوی مقیم پارس ، سید محمد باقر نجفی در مقدمه ای بر ترجمه کتاب کردان گوران می نویسد که : تنها محدوده ای رانمی تواند محل سکونت کردان دانست بلکه همه جای ایران را سرای کردان می داند و می نویسد : استخری جغرافی دان به نام از 340 هجری نوشته است : کردان فارس در سرزمین فارس بیش از صد طایفه هستند و من سی و اند طایفه را از جمله خسروی شاهکانیه ، استا مهریه ، آذرکانیه ، بنداد مهریه ، رامانیه ، مهرکیه ، شاهدیه و ... نام می برم که همه نامها برخاسته از هویت فرهنگی ایران است . (10) یا دکتر جواد صفی نژاد استاد جامعه شناسی عشایری می نوسید : " کردان فارس" نامی است که جغرافی نویسان دوران اسلامی به عشایر فارس داده اند . یا تقدسی در 375 هجری در « احسن التقاسیم فی معرفته الاقالیم » نوشته سی وسه ایل کرد در فارسند که هر یک پانصد خانوار هستند . (11) ابن خلکان در کتاب « وفیات الاعیان » در قرن دوم هجری در خراسان خبر می دهد که " ابومسلم خراسانی از زمره کردان و از میان کردان خراسان قیام کرده است . " (12)ملک الشعرای بهار در تعریف « بسام کرد » در دربار یعقوب لیث می نویسد که او نخستین شاعر کرد و دومین یا سومین فارسی سرای ایران است که به فارسی شعر سروده است (13) و یا باستانی پاریزی به نقل از کتاب طبری « الرسل و الملوک » می نویسد در دوره یعقوب لیث ، رئیس عشایر فارس احمد بن لیث کردی بود . (14) رشید یاسمی در ذیل « دیلمیان و اکراد » می نویسد در سال 380 هجری فولاد بن منذر با جماعتی فراوان از سواران و دلاوران کرد از شیراز برخاست . صمصام الدوله امیر دیلمی از بیم جان شیراز را ترک و9- ماخذ پیشین10- سید باقر نجفی ، مقدمه بر کتاب کردان گوران ، صص 24 و25 .11- ماخذ پیشین12- ماخذ پیشین13- ملک الشعرای بهار ، تاریخ سیستان در حاشیه ، ص 21114- باستانی پاریزی ، یعقوب لیث، ص264 . به فخرالدوله پناه برد . و کردان سیراف و مهتر آنان به نام راشدی والی خلیفه را طی جنگی شکست داده و او را به اسیری به حضور یعقوب بردند . (15) شاه عباس اول چهل هزار خانواده از ایل چشمیگزک را که چند سالی در ورامین سکونت داشتند به خراسان کوچاند ، بخشی از آنها در چناران سکونت گزیدند به کیوانلو و دسته هایی که در قوچان و شیروان اسکان یافتند به زعفرانلو مشهور شدند و دسته سوم به عنوان شادلو حوالی بجنورد را برای سکونت اختیار کردند . (16) امیر شرف خان بد لیسی مناطق زندگی کردان را در کنار دریای هرمز ، خلیج فارس تا سواحل دریای هند و از آنجا به ولایت ملاطیه و سپس ولایات فارس و نواحی مرکزی ایران و آذربایجان ، ارمن صغرا و ارمن کبرا و طرف جنوب آن موصل و دیار بکر نوشته است (17) و از قول ابن بلخی پروفسور لمتون در تاریخ ایلات ایران می نویسد : کردان زبدگان لشکر ساسانی بودند . احمد کسروی می نویسد : پیش از صفوی هیچ شاعر ترک گویی در آذربایجان پیدا نشد چون زبان فارسی در آنجا زبان نوشتار و گفتار بود و همگی مردم هر که ماد و آریایی تبار بودند به زبان پهلوی آذری گفتگو می کردند که همانند لری و کردی بود . (18) در تاریخ عالم آرای عباسی می خوانیم که ایرانیان قدیم لفظ دیلم را بر کردان طبرستان اطلاق می کردند . (19) ابوریحان بیرونی می نویسد که طاهریان ، صفاریان و سامانیان را از نوادگان بهرام چوبینه هستند که محققین کرد او را کرد می دانند . همینطور ایوبیان که سر سلسله آنها صلاح الدین ایوبی که در سیاست و شجاعت و کاردانی قهرمان دوران و در جنگهای صلیبی افتخارات و پیروزیهای بزرگی برای جهان اسلام به دست آورد ، از کردان بود.دکتر عزیز ژیان می نویسد : دو دولت مقتدر صفوی و عثمانی قریب 300 سال گاه بی گاه با هم در جنگ بودند و کردها به علت داشتن نژاد مشترک با ایرانی ها همواره متحد ایرانیان بودند . (20) و یا علی اصغر شمیم می نویسد : شاه عباس مرزهای باختری ایران را به رود دجله رساند و به مرزهای طبیعی خود رسید 15- رشید یاسمی ، کرد و پیوستگی نژآدی و تاریخی او ، صص176 تا 193 .16- محمدرضا بهار ، عشایر ایران17- شرفخان بدلیسی ،شرفنامه ، صص 25 و 27 .18- سید احمد کسروی ، شیخ صفی و تبارش ، تاریخ تبار و زبان مردم اذربایجان19- دایرة المعارف اسلامی20- دکتر عزیز ژیان ، امپریالیسم رساله کرد ، ص 8 .و تمامی نواحی کردنشین در داخل حدود کشور قرارگرفت و اقوام کرد همه وقت و همه جا از حقوق خود و مرزهای ایران دفاع کردند . (21) و یا تیمورخان حاکم اردلان با این که سلطان مراد عثمانی به او عنوان پاشایی داده بود ولی هرگزاز پشتیبانی به شاه اسماعیل دست بر نداشت . (22) آنچه تقدیم شد بخش هایی بسیار مجمل از تاریخ مستند ایران بود و نقش جانبازی ها و فداکاری های کردان در ازای تاریخ این مرز و بوم در دفاع از استقلال مرزهای ایران زمین ، آنانکه تاریخ نمی خوانند مجبور به تکرار آن هستند ولی ملت ایران کردان را از خود و کردان خود را از ملت بزرگ ایران می دانند . آنانکه جدا طلبی کردان را زمزمه می کنند از پی آمدهای ضد فرهنگی این جدایی سازی های ساختگی که به مرور به از میان رفتن فرهنگ اقوام و تحلیل آنها در فرهنگ های غالب می انجامد ، بی خبرند .آنها یا نادانند یا مغرض و یا مامور .پراکندگی کردها را در ایران سید علی میرنیا در کتاب ایل ها و عشایر کرد به شرح آورده است :ـ کردان گیلان : عمارلو ، رشوند در رودبار ، در گلوگاه ، بهتویی ، ولی یاری ، باجلان ، چمش گزک و کلهر و ...ـ کردان قزوین : طایفه چگنی ، جلیلوند ، مافی ، رشوند ، کاکاوند ، باجلان ، پاپلی ، غیاثوند ، کرمانی ، ولی یاری و .. .ـ کردان رودبار : تیره های عمارلو : قبه کرانلو ، استاجلو ، بیجانلو ، بیشانلو ، شمخانلو ، طایفه کرد رحمت اباد : برامکله ، حاتمی ، پیراصلو ، عمارلو و ... .ـ کردان زنجان و تاکستان قزوین : زعفرانلو ، ارامانلو ، کیوانلو ، قراچورلو ، عمارلو ، شادلو ، باوه نور و... .ـ کردان ملایر و همدان : طایفه های زنگنه ، زند ، لک و بهتونی ( بتونی ) و ... .ـ کردان مازندران : جهان بیگلو ، ملانلو ، دراره ده در ساری ، عبدالملکی و ... ، تیره های کلبادی ، مسگر ، اشکارگر ، خواجه وند ، در کلارشتاق شرف وند ، در کجور طایفه لک ، طایفه های غیاثوند ، اصانلو ، ایرانلو .ـ کردان گرگان : طایفه های حسنوند ، کاکاوند ، طایفه های کردکرد کوی : زعفرانلو ، کاکاوند ، جهانبگلو ، عمرانلو ، دوانلو ، سپانلو ، منوچهرلو ، عرب خویشانلو ، حسینلو ، طایفه های کرد زیدی ، باباکردی ، کتولی و... ـ کردان شاهرود : چگنی ، رشوند .ـ کردان دماوند و خوار و ورامین : طایفه های کردبچه ، جاوان ( جابان ) ، شادلو ، زعفرانلو ، بوربور ، ایزانلو ، قراچورلو ، پازوکی .ـ کردان کرمان : طایفه های بامری در جبال بارز ، لک در پاریز ، خواجوینی ( خواجه وند ) . 21- علی اصغر شمیم ، کردستان ، ص 48 . 22- شرفخان بدلیسی ، شرفنامه ، ج 1 ، ص 369 .ـ کردان خراسان : طوایف زعفرانلو ، ارامانلو ، سعدانلو ، کیوانلو ، عمارلو ، شادلو ، بچاوند ، باوه نور در قوچان که همگی از ایل بزرگ حسنلو هستند ، کاوانلو در رادکان ، دوانلو در مزوج و بجنورد ، عمارلو در نیشابور ، ایزانلو در شیروان ، شیخ امیرانلو ، سووانلو ، پیچپرانلو ، شاملو ، بهادرانلو در قوچان ، پالکانو در جیرستان ، پهلوانلو در باجگیران ، توپکانلو ، تیتکانلو ، حمزه لو ، رشوانلو ، رودکانلو ، زیدانلو در قوچان و بجنورد و درگز ، سیفکانلو در اوغار ، کم کیلانلو در باجگیران ، سپرسپرانلو در جیرستان ، شهرانلو ، دولت خانی و شیخکانلو در اوغار و چناران و قاسملو در اسفراین در درگز ، طایفه های شیخوانلو ، باچوانلو ، قراچورلو ، زیدانلو ، مادانلو ، کیکانلو ، پالکانلو ،کیوانلو زنگنه تورانلو ، دوله شانلو ، ارتکانلو ، بریوان لو ، چگنی ، صوفیانلو ، بادلو ، کپکانلو ، گوشانلو ، گیلانلو و ...در کلات : اردلان ، شارلو ، گوشانلو ، ترسانلو ، بادللو و ... کردان کرمانشاه : ایل ها و طایفه های : سنجابی ، کلهر ، گوران ، قبادی ، چوپان ، کاوه ، باباخانی ، ولدبیگی، مصطفی سلطانی ، کانی سانی .کردان منطقه کامیاران : طایفه های کمانگر ، لطف الله بیگی ، شهیدی ، کشککی احمدی .کردان منطقه سنندج : طایفه های اردلان سنندجی : حبیبی ، کلماسی ، زند ، آصف ، اردلان ، شاه ویسی ( شاه اویسی ) ، بابان ، وکیل . صادق وزیری مسعود وزیری ، معتمد وزیری ، آصف وزیری ، مردوخی و ...کردان بانه : طایفه های شهیدی ، بهرام بیگی ، احمدی ، توکلی ، لطف الله بیگی و ... کردان منطقه جوان رود : عناقی ، امامی ، رستم بیگی ، باباخانی و ... کردان منطقه سقز : فیض الله بیگی ، گورک ، تیله کوهی ، جاف ، سقز ، کلالی و افشار و ...کردان آذربایجان غربی : طایفه های ایل شکام در سلماس ، بیک زاده در غرب ارومیه و ...کردان ماکو و خوی : ایل میلان ، خلکانی ، جلالی ، حیدرلو ، و کره سنی و مامش کردان منطقه نقده : ایل زرزا ، ایل مامش ، ایل هرکی ، ایل سادات ، ایل پیران و ...کردان منطقه مهاباد : ایل ها و طایفه های گورک ، منگور ، دهیکری ، عثمان بیگی ، قاسملو و ...کردان منطقه سردشت : ایل ها و طایفه های باسک کوله ، بریاحی ، پیشدری ، کلاسی و ایل مکاری و ...کردان خوزستان : طایفه های سگوند ، رحیم خانی ، سگوند حاجی خانی ، طایفه ممله و طایفه های جانکی و جوانکی و لرکی و ...کردان در فارس : طایفه های زراسو ، دنیا رانی ، بهداروند ، احمد خسروی ، بابااحمدی ، دورکی ، بابادی ، بختیاروند ، طایفه های محمدصالح ، موگویی ، محی وند ، کیان ارثی .کردان در بلوچستان : طایفه های سهراب زایی ، مصطفی زایی ، میرابلوچ زایی ، گدازایی ، شه کرم زایی ، الله رسان زایی ، جمال زایی ، کمال خانی زایی ، علم خان زایی ، درزاده ، غلام رسان زایی ، شهدادزایی ، سید خان زایی ، سالار زایی ، علما خان زایی ، میریحیا زایی ، مرادزایی ، گل محمود زایی ، ناگزی زایی شهمراد زایی ، گنگدازایی ، بولگاک زایی ، متیم زایی ، عجب زایی ، کرم زایی ، ناروزایی .کردان لرستان : ایل و طایفه های حسنوند ، کاکاوند ، کولیوند ، بوسغوند ، دلدوند ،تاج وند ، مظفروند ، باریکوند .ایل ها و طوایف پر شمار دیگری از کردان را می توان نام برد که در سراسر ایران پراکنده اند که یادآوری همه آنها از حوصله این نوشتار مجمل خارج است .از این رو بر این باورم کردستان خود ایران است.نوشتارم را با جمله ای از نویسنده ی فرانسوی کنت دوگو بینو در کتاب تاملی درباره ایران به قلم سید جواد طباطبایی به پایان می برم : « ایران ، ایران خواهد ماند و نخواهد مرد . ایران در نظر من چونان سنگ خارایی است که موج های دریا آن را به ژرفا رانده اند . انقلاب های جّوی آن را به خشکی انداخته اند . رودی آن را با خود برده و فرسوده کرده است ، تیزی های آن را گرفته و خراش های بسیاری بر آن وارد آورده ، ولی این « سنگ خارا» پیوسته همان است که بود . اینک در اواسط دره ای بایر آرمیده است ، زمانی که اوضاع بر وفق مراد باشد ، آن سنگ خارا گردش را از سر خواهد گرفت .
مهندس حسین شاه اویسی